1. ชื่อสมุนไพร           มะขาม

          ชื่อวิทยาศาสตร์ Tamarindus indica L. 

          ชื่อวงศ์           LEGUMINOSAE (FABACEAE) – CAESALPINIOIDEAE

          ชื่อพ้อง           ไม่มี

          ชื่ออังกฤษ        Indian date, Tamarind

          ชื่อท้องถิ่น        ตะลูบ, ม่องโคล้ง, มอดแล, ส่ามอเกล, หมากแกง, อำเปียล

 

2. ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ไม้ยืนต้น สูง 15-25 เมตร ใบประกอบแบบขนนก เรียงสลับ ใบย่อยรูปขอบขนาน กว้าง 5-8 มิลลิเมตร ยาว 1-1.5 เซนติเมตร ดอกเป็นช่อ ออกที่ซอกใบและปลายกิ่ง กลีบดอกสีเหลือง มีลายสีม่วงแดง ผลเป็นฝัก มีเนื้อหุ้มเมล็ด สีน้ำตาล ฉ่ำน้ำ

 

3. ส่วนที่ใช้เป็นยาและสรรพคุณ

          - ส่วนเมล็ด       รักษาอาการท้องเสีย ขับพยาธิตัวกลม

          - ส่วนเนื้อ        รักษาอาการท้องผูก

 

4. สารสำคัญที่ออกฤทธิ์

แทนนินในเมล็ด มีฤทธิ์ฝาดสมาน ใช้แก้อาการท้องเสีย  ส่วนในเนื้อมะขามมีกรดทาทาริก  ซึ่งช่วยระบายท้อง

 

5. ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา 

          5.1   ฤทธิ์ขับพยาธิ-ส่วนเมล็ด

       เมล็ดมะขามมีฤทธิ์ฆ่าตัวอ่อนของพยาธิตัวกลม  

          5.2   ฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย-ส่วนเนื้อมะขาม

                 สารสกัดด้วยแอลกอฮอล์มีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อแบคทีเรียในหลอดทดลองที่เป็นสาเหตุของโรคท้องร่วง ได้แก่  Bacillus subtilis, Escherichia coli และ Salmonella typhi แต่สารสกัดด้วยคลอโรฟอร์ม และสารสกัดด้วยน้ำ มีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อดังกล่าวอย่างอ่อน

          5.3   ฤทธิ์ระบาย-ส่วนเนื้อมะขาม

                 เมื่อให้หนูแรทกินสารสกัดด้วยน้ำจากฝักมะขาม พบว่ามีการบีบตัวของลำไส้เล็กเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน

 

6. อาการข้างเคียง

          ยังไม่มีรายงาน

 

7. ความเป็นพิษทั่วไป

7.1  การทดสอบความเป็นพิษ

                 ไม่พบความเป็นพิษในหนูแรททดลองที่กินอาหารผสมโพลีแซคคาไรด์หรือสีจากเมล็ดมะขาม   ในไก่ที่กินอาหารผสมด้วยเนื้อมะขามสุกร้อยละ 2 และร้อยละ 10 นาน 4 สัปดาห์ พบว่ามีน้ำหนักลดลง มีพิษต่อตับและไต  ส่วนการฉีดสารสกัดด้วยน้ำจากเนื้อมะขามให้หนูที่ตั้งครรภ์ ยังไม่พบความผิดปกติกับตัวอ่อนในท้องแต่อย่างใด

 

8.  วิธีการใช้

8.1   ตามคำแนะนำของกระทรวงสาธารณสุข (สาธารณสุขมูลฐาน)

                 วิธีการใช้เมล็ดมะขามรักษาอาการท้องเสีย และขับพยาธิตัวกลม

                 ใช้เมล็ดคั่วให้เกรียม กระเทาะเปลือกเอาส่วนเนื้อเมล็ดแช่น้ำเกลือจนนิ่ม รับประทานแก้ท้องเสีย

       นำเมล็ดที่คั่วและกระเทาะเปลือกออก เอาส่วนเนื้อในเมล็ดแล้วมาแช่ในน้ำเกลือจนนิ่มรับประทานประมาณ 20-30 เมล็ด สามารถขับพยาธิตัวกลมได้  

                 วิธีการใช้เนื้อมะขามรักษาอาการท้องผูก

       สามารถทำได้ 3 วิธี คือใช้เนื้อจากฝักละลายน้ำแล้วผสมเกลือสวนเข้าทางทวาร หรือใช้เนื้อจากฝักผสมเกลือรับประทาน หรือ เอาเนื้อจากฝักผสมเกลือเล็กน้อย แล้วปั้นเป็นลูกกลอนรับประทาน

8.2   ยาจากสมุนไพรในบัญชียาหลักแห่งชาติ

                            ไม่มี