1.  ชื่อสมุนไพร          กานพลู

          ชื่อวิทยาศาสตร์ Syzygium aromaticum (L.) Merr. & Perry      

          ชื่อวงศ์           MYRTACEAE

ชื่อพ้อง           Eugenia caryophyllata Thunb.

                             Eugenia caryophyllus (Spreng.) Bullock & Harrison,  

                             Eugenia aromatica Kuntze

          ชื่ออังกฤษ        Clove, Clove tree

ชื่อท้องถิ่น        ไม่มี

 

2. ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ไม้ต้น ขนาดกลาง เปลือกเรียบ สีน้ำตาลอ่อน ใบเป็นใบเดี่ยวออกตรงข้าม รูปขอบขนาน แกมไข่กลับ ปลายแหลม โคนสอบเป็นรูปลิ่ม แผ่นใบมันเป็นเงา ด้านล่างมีต่อมน้ำมันหนาแน่น ดอกออกเป็นช่อที่ปลายยอด กลีบเลี้ยงสีเขียวอมเหลือง มีสีแดงกระจาย เชื่อมติดกันเป็นรูปท่อ ปลายแยกเป็นแฉกรูปสามเหลี่ยมแกมรูปไข่ 4 กลีบ กลีบดอกสีขาว ร่วงง่าย เกสรตัวผู้จำนวนมาก ผลสดรูปไข่กลับแกมรูปรี สีแดงเข้ม

 

3. ส่วนที่ใช้เป็นยาและสรรพคุณ

          -ส่วนดอกและน้ำมัน       รักษาอาการปวดฟัน

 

4. สารสำคัญที่ออกฤทธิ์

สารออกฤทธิ์ต้านการอักเสบ คือ 3, 4-dihydroxyphenethyl alcohol และ 3, 4-dihydroxybenzoic acid จากใบกานพลู และสารยูจีนอล (eugenol) นอกจากนี้สารยูจีนอลยังมีฤทธิ์เป็นยาชาเฉพาะที่ ขับลม ขับน้ำดี ลดการบีบตัวของลำไส้  ต้านเชื้อแบคทีเรีย

 

5. ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา

 5.1 ฤทธิ์ลดการอักเสบ

       สารสกัดด้วยน้ำจากดอก  สารสกัดด้วยเฮกเซนจากผล  สารสกัดด้วยเมทานอลจากเปลือกต้น และสารสกัดด้วยเมทานอลจากเปลือกของลำต้น  และน้ำมันกานพลู มีฤทธิ์ลดการอักเสบ โดยไปยับยั้งการสังเคราะห์ prostaglandin โดยยับยั้งเอนไซม์ cyclooxygenase-1, cyclooxygenase-2 และเพิ่มการสังเคราะห์ nitric oxide 

5.2   ฤทธิ์แก้แพ้

       เมื่อฉีดสารสกัดด้วยน้ำจากดอกเข้าช่องท้องหนูแรท พบว่ามีฤทธิ์แก้แพ้ที่เกิดจากปฏิกิริยาภูมิแพ้แบบเฉียบพลันของระบบต่างๆ ในร่างกาย (systemic anaphylaxis) ที่ถูกกระตุ้นให้เกิดอาการแพ้ด้วยสารประกอบ 48/80  และเมื่อฉีดเข้าทางเส้นเลือดในหนูแรท พบว่ามีฤทธิ์แก้แพ้แบบ passive cutaneous anaphylaxis ที่ถูกกระตุ้นด้วย immunoglobulin E (IgE) โดยมีกลไกการออกฤทธิ์ไปยับยั้งการหลั่งฮีสตามีน

5.3   ฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรียอันเป็นสาเหตุอาการแน่นจุกเสียดจากท้องเสียและแผลในกระเพาะอาหาร

       สารสกัดด้วยเอทานอล สารสกัดด้วยเอทานอล:น้ำ ในอัตราส่วน 3:1  สารสกัดด้วยแอลกอฮอล์ เมทานอลและน้ำจากดอก  สารสกัดด้วยแอลกอฮอล์จากดอกที่กลั่นเอาน้ำมันหอมระเหยออกแล้ว  และน้ำมันกานพลู มีฤทธิ์ยับยั้งแบคทีเรียที่เป็นสาเหตุของอาการแน่นจุกเสียด ได้แก่  Escherichia coli , Salmonella typhi , S. typhosa, S. enteritidis, S. paratyphi, Shigella, Sh. paradysenteriae, Sh. dysenteriae, Sh. flexneri, Bacillus anthracis, B. subtilis, B. mesentericus, B. cereus, Proteus vulgaris, Rabbit Cholera, Vibrio comma, V. cholerae, V. parahemolyticus, Helicobacter pyroli และ Clostridium botulinum  ส่วนสารสกัดด้วยแอลกอฮอล์จากดอกมีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อ S. typhimurium และ P. vulgaris ต่ำ  และสารสกัดด้วยน้ำและสารสกัดด้วยเฮกเซนจากดอกไม่มีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อทั้งสองชนิด 

5.4   ฤทธิ์เป็นยาชาเฉพาะที่

       กานพลูมีสาร eugenol ซึ่งมีฤทธิ์เป็นยาชาเฉพาะที่ มีการใช้น้ำมันกานพลูเป็นส่วนผสมในตำรับยาเพื่อลดอาการปวด  นอกจากนี้สาร eugenol ในน้ำมันกานพลูยังออกฤทธิ์เป็นยาสลบในปลาหลายชนิด

5.5   ฤทธิ์ขับลม ขับน้ำดี

       กานพลูช่วยขับลมได้เนื่องจากฤทธิ์ของ eugenol  ส่วนสารสกัดกานพลูด้วยอะซีโตน มีฤทธิ์ช่วยขับน้ำดี ทำให้ช่วยย่อยอาหาร

5.6   ฤทธิ์ป้องกันเยื่อบุกระเพาะ

       น้ำมันกานพลู และสาร eugenol ในกานพลู  กระตุ้นให้เยื่อบุเซลล์กระเพาะอาหารมีการหลั่งสารเมือก (mucin) ออกมาเพื่อป้องกันเยื่อบุกระเพาะ

5.8   ฤทธิ์เพิ่มการเคลื่อนไหวของลำไส้

                 น้ำมันกานพลูจะช่วยเพิ่มการเคลื่อนไหวของลำไส้เล็กของกระต่าย

5.9  ฤทธิ์ลดการบีบตัวของลำไส้

       กานพลูมีฤทธิ์ลดการบีบตัวของลำไส้ จึงช่วยลดอาการปวดเกร็งได้

6. อาการข้างเคียง

          ยังไม่มีรายงาน

 

7. ความเป็นพิษทั่วไป

 7.1 การทดสอบความเป็นพิษ

       เมื่อป้อนสารสกัดด้วยแอลกอฮอล์ 50% จากดอกให้หนูเม้าส์ ไม่พบพิษใดๆ และการฉีดเข้าใต้ผิวหนังหนูเม้าส์มีพิษเล็กน้อย  จากการทดสอบพิษแบบเรื้อรังโดยให้กระต่ายกินกานพลูบดแห้งครั้งละ 60 มิลลิกรัม วันละ 2 ครั้ง เช้า-เย็น ติดต่อกันนาน 5 สัปดาห์ ก็ไม่พบพิษต่อตับ ไต และระบบเม็ดเลือด

       มีผู้ศึกษาพบว่าการป้อน eugenol ให้หนูแรท หนูตะเภา และหนูเม้าส์ จะมีพิษปานกลาง   อาการที่พบ คือ อัมพาต โดยเริ่มที่ขาหลัง และกรามล่าง ส่วนอาการเป็นอัมพาตที่ขาหน้าจะเป็นเมื่อมีอาการโคม่า หรือเหนื่อยมากๆ อาจมีปัสสาวะเป็นเลือด ระบบไหลเวียนโลหิตล้มเหลว มีน้ำคั่งในอวัยวะสำคัญ   และพบว่าถ้าให้หนูแรทกิน eugenol ร้อยละ 0.1 ขนาด 24 มิลลิลิตร และ ร้อยละ 1 ขนาด 6 มิลลิลิตร พบว่ามีการทำลายตับอ่อน ขาดไขมันในช่องท้อง ต่อมไธมัสมีขนาดเล็กลง ม้ามโต และต่อมในกระเพาะอาหารฝ่อ   ส่วนการทดสอบพิษในสุนัข พบว่าเมื่อกรอก eugenol เข้ากระเพาะ สุนัขจะมีอุณหภูมิร่างกายลดลง ชีพจรเต้นแรง แต่อัตราการหายใจไม่เปลี่ยน อาจมีการอาเจียนเมื่อให้ขนาด 0.25 กรัม/กิโลกรัม ขนาดสูงสุดที่ให้คือ 0.5 กรัม/กิโลกรัม ซึ่งจะพบพิษดังกล่าวถึงร้อยละ 65    อาจพบการเคลื่อนไหวของขาหลังผิดปกติ และอาจทำให้สุนัขตายได้ 2 ใน นาที  ขนาดที่ปลอดภัย คือ 0.2 กรัม/กิโลกรัม

       การฉีด eugenol เข้าระบบไหลเวียนโลหิตโดยตรง จะทำให้ความดันโลหิตและการเต้นของหัวใจลดลงชั่วขณะ โดยไม่ทำให้อัตราการเต้นของหัวใจเปลี่ยนแปลง   eugenol สามารถทำลายโปรตีนในเซลล์ของเนื้อเยื่ออ่อนในปาก การจับตัวของเซลล์ลดลง บวม และเกิดเป็นไต  ชั้นใต้ผิวหนังชั้นนอกบวมและกล้ามเนื้ออ่อนแอ

       เมื่อฉีดสาร oleanolic acid จากกานพลู เข้าช่องท้องหนูขาวไม่พบอาการพิษ แต่จะมีท้องเสียเล็กน้อย  และเมื่อฉีดสารโพลีแซคคาไรด์ที่มีน้ำหนักโมเลกุลสูงและที่มีน้ำหนักโมเลกุลต่ำซึ่งสกัดแยกจากดอกกานพลูเข้าเส้นเลือดบริเวณหางหนูเม้าส์ พบว่า โพลีแซคคาไรด์ที่มีน้ำหนักโมเลกุลสูง จะมีพิษปานกลาง ส่วนโพลีแซคคาไรด์ที่มีน้ำหนักโมเลกุลต่ำ ไม่พบพิษ แม้ว่าจะให้ในขนาดที่สูง 

          7.2   ฤทธิ์ต้านการฝังตัวของตัวอ่อน

                 เมื่อป้อนน้ำมันจากใบขนาด 40 มิลลิกรัม/กิโลกรัม ให้หนูแรทเพศเมียที่ตั้งท้องได้ 1-10 วันพบว่ามีฤทธิ์ยับยั้งการฝังตัวของตัวอ่อนร้อยละ 20

 

8. วิธีการใช้

8.1   การใช้กานพลูรักษาอาการปวดฟันตามคำแนะนำของกระทรวงสาธารณสุข (สาธารณสุขมูลฐาน)

      กลั่นเอาเฉพาะส่วนน้ำมันใช้ใส่ฟัน หรือใช้ทั้งดอกเคี้ยวแล้วอมไว้ตรงบริเวณฟันที่ปวด เพื่อระงับอาการปวดฟัน  

      ตำกานพลูพอแหลก ผสมกับเหล้าขาวเพียงเล็กน้อยพอแฉะ ใช้สำลีจิ้มอุดฟันที่ปวดและใช้แก้โรครำมะนาด

      เอาดอกกานพลูแช่เหล้าหยอดฟัน

8.2   ยาจากสมุนไพรในบัญชียาหลักแห่งชาติ

                              ไม่มี