ข้อมูลทางพฤกษศาสตร์

ชื่อวิทยาศาสตร์

Aloe vera (Linn.) Burm. f.

ชื่อพ้อง

Aloe barbardensis Mill. , A. indica Royle

ชื่อวงศ์

Aloaceae

ชื่ออังกฤษ

Aloe, Barbados aloe, Crocodile’ tongue, Indian aloe, Jafferbad, Mediteranean aloe, Star cactus, True aloe

ชื่อท้องถิ่น

ว่านไฟไหม้, หางตะเข้

 

หลักฐานทางวิทยาศาสตร์

1.  ฤทธิ์รักษาแผลในกระเพาะอาหาร

                ได้มีการศึกษาฤทธิ์รักษาแผลในกระเพาะอาหารในหนูขาวของว่านหางจระเข้ (1-7)  Parmar และคณะ (6) ได้ศึกษาผลของเจลและยางโดยเหนี่ยวนำหนูให้เป็นแผลในกระเพาะอาหารด้วยวิธีต่างๆ ได้แก่ การใช้ acetylsalicylic acid, phenylbutazone, reserpine ความเย็น และใช้ cysteamine hydrochloride ทำให้เกิดแผลในลำไส้ พบว่าไม่ได้ผลในการป้องกันการเกิดแผลในกระเพาะอาหาร   Koo 1994 (3) รายงานว่าวุ้นว่านหางจระเข้ไม่สามารถป้องกันการเกิดแผลในกระเพาะอาหาร เนื่องจากอัลกอฮอล์และความเย็นแต่ช่วยให้หายเร็วขึ้น ซึ่ง Kandil and Gobran (2) ก็พบผลเช่นกันเดียวกัน เมื่อให้วุ้นว่านหางจระเข้หลังเกิดแผล 7 วัน   การทดลองต่อมาพบว่าเมื่อให้หนูกินวุ้นว่านหางจระเข้วันละ 2 ครั้ง ครั้งละ 5 มก./น.น. ตัว 100 กรัม  เปรียบเทียบกับกลุ่มที่ได้ cortisol  และ กลุ่มที่ได้ cortisol ร่วมกับว่านหางจระเข้ พบว่ากลุ่มที่ได้รับวุ้นว่านหางจระเข้จะไม่มีแผล ในขณะที่กลุ่มที่ได้ cortisol มีแผลขั้นรุนแรง และกลุ่มที่ได้ cortisol ร่วมกับว่านหางจระเข้ มีแผลบ้างแต่ไม่รุนแรงเท่ากลุ่มที่ได้รับ cortisol เพียงอย่างเดียว และพบว่ากลุ่มที่ได้รับว่านหางจระเข้เยื่อเมือกมีความหนาเพิ่มขึ้นในส่วนต้นของกระเพาะอาหาร แสดงว่าวุ้นว่านหางจระเข้จะช่วยลดการเกิดแผล โดยกระตุ้นการสร้างเมือก (7) การทดลองของสิริพันธุ์ (4) พบว่าในหนูที่เหนี่ยวนำให้เกิดแผลโดย cortisol และให้วุ้นว่านหางจระเข้ สารสกัดว่านหางจระเข้ทั้งใบ เปรียบเทียบกับไซเมติดีน (cimetidine) พบว่าวุ้นว่านหางจระเข้ช่วยลดการเกิดแผลได้อย่างมีนัยสำคัญ  ในขณะที่สารสกัดทั้งใบและไซเมติดีนมีผลเล็กน้อย  ศิริมา (5) ได้ทดลองในหนูขาวที่ทำให้เกิดแผลด้วย 0.6 N HCl และ กรดอะซิตริก  เมื่อให้วุ้นว่านหางจระเข้สด หรือวุ้นสดที่ทำให้แห้งโดยวิธีแช่แข็ง ทั้งที่เตรียมใหม่ และที่เก็บไว้ในตู้เย็นก่อนนำมาใช้เป็นเวลา 2 เดือน ในขนาด 400 มก./กก./วัน  พบว่าวุ้นว่านหางจระเข้ทั้ง 3 รูปแบบ สามารถป้องกันการเกิดแผลได้ และให้ผลใกล้เคียงกับยาซูครัลเฟต แสดงว่าวุ้นว่านหางจระเข้ป้องกันการเกิดแผลและทำให้แผลหายเร็ว จากการศึกษาต่อมาพบว่า สารออกฤทธิ์คือ Aloctin A (8), Aloctin B (9) และ polysaccharide (10)

                นอกจากการศึกษาในวุ้นแล้วยังมีการศึกษาในสารสกัด (11-15)  พบว่าได้ผลในการป้องกันการเกิดแผล และรักษาแผล และพบว่าสารออกฤทธิ์เป็นสารที่มีน้ำหนักโมเลกุลสูง > 5,000 และ > 50,000 ซึ่งสามารถยับยั้งการเกิดแผลเนื่องจากความเครียด กรดอะซิตริก และการผูกกระเพาะอาหารส่วนปลาย (ligation of pylorus) โดยสารที่มีน้ำหนักโมเลกุล > 5,000 ให้ผลดีกว่า (13) ต่อมามีการศึกษาพบว่าการรักษาแผลในกระเพาะอาหารของสารสกัดว่านหางจระเข้ไม่เกี่ยวกับการสังเคราะห์ prostaglandin (14)

                การศึกษายังพบว่าสารสกัดว่านหางจระเข้มีฤทธิ์ทำให้เกิดแผลในกระเพาะอาหาร (16) แต่มีผู้พบว่าสารสกัดว่านหางจระเข้มีผลรักษาแผลในกระเพาะอาหาร และพบว่า magnesium lactate และ aloenin ลดการหลั่งน้ำย่อย (11) การศึกษาต่อมาพบว่า Aloctin A นอกจากรักษาแผลในกระเพาะอาหารแล้วยังลดกรดและเปบซิน จึงลดการเกิดแผลเนื่องจากแอสไพริน และอินโดเมธาซิน (indomethacin) (17) ซึ่งต่อมามีการศึกษาเพิ่มเติมและพบว่าให้ผลช่วยลดการหลั่งกรดและน้ำย่อย (15, 18)  แต่รายงานบางฉบับพบว่า เจลว่านหางจระเข้ เพิ่มระยะเวลาที่ histamine กระตุ้นการหลั่งกรดแต่ลดการหลั่งน้ำย่อยเปบซิน  (19)  และสารออกฤทธิ์คือ Aloctin A (17)

                นอกจากนี้ยังมีการศึกษาว่า หากป้อนเจลว่านหางจระเข้ และเจลว่านหางจระเข้ของบริษัท Pulmuone ขนาด 5 มล./กก./วัน และ 10 ก./กก.วัน นาน 12 วัน ตามลำดับ ให้หนูขาวที่เหนี่ยวนำให้เกิดแผลในกระเพาะอาหารด้วยกรดอะซิตริก พบว่าสามารถรักษาแผลในกระเพาะอาหารได้ และเจลว่านหางจระเข้ของบริษัท Pulmuone ขนาด 20 ก./กก. สามารถรักษาโรคกระเพาะอาหารอักเสบและแผลในกระเพาะอาหารแบบเฉียบพลันได้ และในขนาด 10 ก./กก. สามารถรักษาแผลในกระเพาะอาหารแบบเรื้อรังได้ (20)

                สำหรับการทดลองในคนนั้นได้มีการทดลองในยูเครน โดยนำน้ำวุ้นว่านหางจระเข้มาเตรียมเป็น emulsion ให้รับประทานครั้งละ 2-2.5 fluid drams มาทดลองในผู้ป่วย 12 ราย พบว่าหายทุกราย และนักวิจัยจากยูเครนเชื่อว่าสารออกฤทธิ์ที่สำคัญคือ traumatic acid ซึ่งเป็นฮอร์โมนที่จะพบในพืชที่มีการทำลายเนื้อเยื่อ โดยจะปนอยู่กับพวกมิวซิเลจต่างๆ และกระบวนการออกฤทธิ์จะมาจาก

1.  ไปจับตัวกับ pepsin ทำให้ย่อยโปรตีนไม่ได้ แต่จะปล่อยออกมาเมื่อได้รับอาหาร ดังนั้นจึงลดการเกิดแผลในขณะท้องว่าง

2.    ยับยั้งการหลั่งกรด

                3.    เจลมี manuronic และ glucuronic acid เป็นส่วนประกอบจึงช่วยป้องกันการเกิดแผล (21)

                นอกจากนี้ยังมีการจดสิทธิบัตรว่าตำรับยาที่มีผงว่านหางจระเข้ 1-50 ส่วน เป็นส่วน ประกอบหนึ่ง มีสรรพคุณในการรักษาโรคเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร  เช่น โรคแผลในกระเพาะอาหาร  แผลที่ลำไส้เล็กส่วนต้น (duodenal ulcer)  กระเพาะอาหารอักเสบเรื้อรัง การหลั่งกรดไฮโดรคลอริกในกระเพาะอาหารมากเกินไป  ปวดแสบปวดร้อนในกระเพาะอาหาร  กระเพาะอาหารมีการหดเกร็ง  และการย่อยอาหารไม่ดี  (22)  และมีการนำสารโพลีแซคคาไรด์ในว่านหางจระเข้ มาทำเป็นยาในการรักษาโรคแผลในกระเพาะอาหารเรื้อรัง  และแผลที่ลำไส้เล็กส่วนต้นเรื้อรัง (chronic duodenal ulcer) (23)

 

2.  ฤทธิ์ในการสมานแผล

                การใช้ว่านหางจระเข้สมานแผลมีมาแต่โบราณ มีการศึกษาในสัตว์ทดลองต่างๆ เมื่อทาขี้ผึ้งซึ่งมีสารสกัดว่านหางจระเข้เป็นส่วนประกอบ บนหลังหนูถีบจักรที่ทำให้เกิดแผล (24) Davis และคณะ (25) ได้ทำการศึกษาผลของว่านหางจระเข้หลายการทดลอง พบว่าเมื่อนำสารสกัดซึ่งเอา anthraquinone ออกแล้วไปฉีดเข้าใต้ผิวหนังหนูถีบจักร และหนูขาว ในขนาด 10 มก./กก. พบว่าแผลหายเร็วกว่ากลุ่มควบคุม การศึกษาพบว่าฤทธิ์การสมานแผลของวุ้นว่านหางจระเข้ใช้ได้ผล ทั้งการให้สัตว์ซึ่งทำให้เกิดแผลกินในขนาด 100 มก./กก./วัน หรือผสมกับ Eucerin cream 25% ทา (26) ตะกอนที่ได้จากการตกตะกอนสารสกัดเอทานอล (50%) ทำให้แผลมีขนาดเล็กลง 47.1% แต่ส่วนใสไม่มีผล (27) mannose-6-phosphate ซึ่งได้จากว่านหางจระเข้ในขนาด 300 มก./กก. ทำให้แผลหายเร็วขึ้น (28) เมื่อให้ว่านหางจระเข้ 100 และ 300 มก./กก. แก่หนูถีบจักร จะช่วยยับยั้ง hydrocortisone acetate ที่ทำให้แผลหายช้า แผลจึงหายเร็วขึ้น (29) และเขาได้จดสิทธิบัตรการใช้ว่านหางจระเข้ในการรักษาแผลเปิด (30) Udupa และคณะ (31) พบผลเช่นเดียวกัน เมื่อฉีดวุ้นว่านหางจระเข้เข้าช่องท้องหนูถีบจักร ในขนาด 2 ซีซี/กก. อย่างไรก็ตามมีผู้รายงานว่าไม่ได้ผล (32)

                มีผู้จดสิทธิบัตรของขี้ผึ้งที่มีโพลีแซคคาไรด์เป็นส่วนประกอบในเรื่องการรักษาแผลในหนูขาว (33) การทดลองในหนูขาว โดยทำให้เกิดแผลที่หลังแล้วทาด้วย 2% mupirocin ointment, 1% clindamycin cream, 1% silver sulfadiazine cream, วุ้นว่านหางจระเข้ และ 1 % silver sulfadiazine ร่วมกับวุ้นว่านหางจระเข้ พบว่ากลุ่มที่ได้รับว่านหางจระเข้แผลหายเร็วที่สุด และยังช่วยเร่งให้แผลหายเร็วขึ้นเมื่อใช้ร่วมกับ silver sulfadiazine ซึ่งทำให้แผลหายช้า (34) Muller และคณะ (35) พบผลเช่นเดียวกัน และกระบวนการที่ทำให้แผลหายเร็วขึ้นเกิดจากกระบวนการ contraction ของแผล (36) และยังมีผู้ศึกษาพบว่าการที่ว่านหางจระเข้ทำให้แผลในหนูขาวหายเร็วขึ้นเนื่องมาจากไปเสริมฤทธิ์ NO หรือจับอนุมูลอิสระจึงทำให้เนื้อบริเวณนั้นไม่ตาย และไปยับยั้ง Thromboxane synthetase แผลจึงหายเร็วขึ้น (37) และยังพบว่าวุ้นว่านหางจระเข้เมื่อใช้ภายนอกหรือให้หนูขาวกิน จะเร่งให้แผลหายเร็วขึ้น โดยการไปเร่งการสร้าง collagen (38, 39) และผู้วิจัยกลุ่มเดียวกันยังได้ทดลองให้หนูขาวซึ่งเป็นเบาหวานกิน พบว่าแผลหายเร็วขึ้น (40) ซึ่งตรงกับที่ Davis และคณะ (41) ได้รายงานว่าเมื่อใช้ว่านหางจระเข้ซึ่งกำจัด anthraquinone ออกทำให้แผลหายเร็วขึ้น ทั้งในหนูปกติและหนูเบาหวาน และยังพบว่าวุ้นว่านหางจระเข้ยังช่วยให้แผลหายเร็วขึ้น และทำให้หลอดเลือดบริเวณแผลที่ขยายกลับเป็นปกติ (42) 

                นอกจากการศึกษาในหนูถีบจักรและหนูขาวแล้ว ยังมีการศึกษาในสัตว์ชนิดอื่น ได้แก่ แมว ม้า (43)  สุนัข (43, 44)  มีผู้ผสมว่านหางจระเข้กับ Na2S2,O3, CMC, PVP 400, EDTA 40 และ buffer และนำไปใช้รักษาแผลในปลา พบว่าได้ผลดี (45)  การศึกษาในหมู พบว่าแผลจะตกสะเก็ดเร็วขึ้น เมื่อใช้วุ้นว่านหางจระเข้ (46)  การศึกษาโดยทำให้หูกระต่ายเป็นแผลด้วยความเย็น พบว่าการใช้ว่านหางจระเข้ร่วมกับ pentoxifylline ทำให้เนื้อเยื่อไม่ตายดีกว่า เมื่อใช้ pentoxifylline หรือว่านหางจระเข้อย่างเดียว (47)

                ไม่เพียงแต่มีผลการทดลองในสัตว์ทดลอง ยังมีรายงานผลทางคลินิก การนำขี้ผึ้งซึ่งมีว่านหางจระเข้ 50% ไปใช้รักษาแผลถลอก พบว่าอัตราการหายของแผลดี (48) มีผู้ทดลองเปรียบเทียบผลของวุ้นว่านหางจระเข้และ polyethyline oxide พบว่าได้ผลดีกว่าในการรักษาแผลถลอก (49) และรักษาแผลที่ไม่ติดเชื้อได้ผล (50) มีผู้นำไปใช้ในแผลเรื้อรัง สิว และพบว่าลดการหลุดร่วงของผมด้วย (51) มีการนำมาใช้รักษาแผลภายนอกได้ผลโดยใช้ร่วมกับ Vitamin E (52) ซึ่งมีรายงานผลดีของว่านหางจระเข้ต่อมาอีกหลายฉบับ (53-55) การที่แผลหายเร็วขึ้นก็เนื่องจากการที่ผิวหนังเร่งแบ่งตัวเพื่อซ่อมแซมผิว (56, 57)  Thompson (58) ได้นำไปใช้ในผู้ป่วยผ่าตัดจมูก พบว่าทำให้แผลหายเร็วขึ้น และมีการนำไปใช้รักษาแผลที่เกิดจากการรักษาสิวด้วยวิธีดูดหัวสิว (59) สารสกัดด้วยน้ำเมื่อนำไปใช้หลังการผ่าตัดฟัน พบว่าช่วยให้แผลสมานเร็วขึ้น (60) การทดลองในผู้ป่วย 31 คนซึ่งเป็นแผลในปาก พบว่าผู้ป่วย 77% ปวดน้อยลง ผู้ป่วย 80% แผลดีขึ้น (61) และการนำว่านหางจระเข้ไปรักษาแผลที่เกิดจาการถอนฟัน พบว่าทำให้เกิด alveolar asteitis ซึ่งทำให้แผลหายช้าน้อยกว่ากลุ่มที่ได้รับน้ำเกลือ (62)

                มีการนำวุ้นว่านหางจระเข้มารักษาแผล โดยศึกษาในผู้ป่วย 60 คน ที่มีบาดแผลจากอุบัติเหตุ  และเปรียบเทียบกับการรักษาแผลด้วยน้ำยาโพวิโดน ไอโอดีน  พบว่าค่าเฉลี่ยของจำนวนวันที่แผลหายสมบูรณ์ของกลุ่มที่ได้รับวุ้นว่านหางจระเข้มีค่าเฉลี่ยน้อยกว่ากลุ่มที่ได้รับน้ำยาโพวิโดน ไอโอดีนอย่างมีนัยสำคัญ  และค่าเฉลี่ยของเปอร์เซ็นต์การหายของแผลภายหลังทำแผลได้ 7 วัน ของกลุ่มที่ได้รับวุ้นว่านหางจระเข้มีค่าสูงกว่ากลุ่มที่ได้รับน้ำยาโพวิโดน ไอโอดีน  แต่หลังจากการทำแผลได้ 14 และ 21 วัน ไม่พบความแตกต่างของการหายของแผลของทั้ง 2 กลุ่ม  (63)

                นอกจากนี้ยังมีการนำวุ้นว่านหางจระเข้สด(เตรียมและใช้ภายใน 6 ชม.) มาทดสอบในผู้ป่วยจิตเวช 4 คน  ซึ่ง 3 คน เป็นแผลกดทับ (ขนาด 300 ตารางเซนติเมตร ลึกถึงกระดูก  และ ขนาด 2.5 ตารางเซนติเมตร ลึก 3 ซม.)  อีก 1 คนเป็นแผลไฟไหม้ขั้นที่ 2-3 โดยมีแผลไฟไม้ 25% ของพื้นที่ร่างกาย  โดยผู้ป่วยที่มีแผลกดทับขนาดใหญ่และลึกถึงกระดูกนั้น มีการล้างแผล เลาะเนื้อตายออก และทาวุ้นว่านหางจระเข้สด วันละ 2 ครั้ง  เช่นเดียวกับผู้ป่วยที่มีแผลกดทับขนาดเล็ก และแผลไฟไหม้ พบว่าผู้ป่วยที่มีแผลกดทับขนาดใหญ่ แผลมีขนาดเล็กลง ภายใน 54 วัน  และผู้ป่วยที่มีแผลกดทับขนาดเล็ก แผลหายภายใน 30 วัน  ในขณะที่ผู้ป่วยที่มีแผลไฟไหม้นั้น แผลหายดี แต่มีแผลเป็นเล็กน้อย ภายใน 10 สัปดาห์ (64)

อย่างไรก็ตามการนำว่านหางจระเข้มาใช้รักษาแผล มีผู้รายงานว่าไม่ได้ผล การทดลองในหญิง 21 คน ซึ่งมีแผล พบว่าแผลหายช้ากว่า standard treatment (65) การนำว่านหางจระเข้ผสม silicon dioxide และ allantoin ไปรักษาแผลในปากพบว่าไม่ได้ผล (66) การนำ acemannan จากว่านหางจระเข้ไปใช้รักษาแผลกดทับในผู้ป่วย 30 ราย พบว่าได้ผลพอๆ กับน้ำเกลือ (67) 

                การศึกษาผลของว่านหางจระเข้ในการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพบว่าเร่งการแบ่งตัว (68) Lectin จากว่านหางจระเข้ทำให้เซลล์ประสานกันได้ดี (69) ได้มีการนำเอาวุ้นสด และผลิตภัณฑ์วุ้นที่ทำขายมาทดสอบในการเพาะเลี้ยงเซลล์ผิวหนัง และ fibroblast ของผิวหนัง พบว่าวุ้นสดให้ผลดีกว่าผลิตภัณฑ์ที่ขายในท้องตลาด โดยเร่งการเจริญของเซลล์ทั้ง 2 ชนิด (70)  glycoprotein จากว่านหางจระเข้เร่งการแบ่งตัวของเซลล์ผิวหนัง และไต (71) และ glycoprotein ยังเร่งการแบ่งตัวของเซลล์ตับ โดยเร่งการนำเอา [3 H] thymidine ไปใช้สังเคราะห์ DNA (72, 73) และมีรายงานผลของ aloesin เช่นเดียวกัน (74) การเร่งการแบ่งตัวของเซลล์ จึงทำให้แผลหายเร็วขึ้น

                การศึกษากระบวนการออกฤทธิ์ในการรักษาแผลของว่านหางจระเข้ พบว่ามีส่วนเกี่ยวข้องกับกระบวนการต่างๆ ได้แก่ กระบวนการลดการอักเสบเนื่องจาก bradykininase ในว่านหางจระเข้ไปทำลาย bradykinin สารซึ่งทำให้หลอดเลือดขยายตัวและเกิดการอักเสบ ปวด และ bradykininase ยังไปเปลี่ยน angiotensin I ไปเป็น angiotensin II ซึ่งทำให้หลอดเลือดหดตัว จึงทำให้การอักเสบลดลง กระบวนการที่ 2 คือ magnesium lactate ที่มีในว่านหางจระเข้ จะยับยั้ง histidine dicarboxylase ไม่ให้เปลี่ยน histidine ไปเป็น histamine ซึ่งทำให้เกิดการอักเสบ กระบวนการที่ 3 คือ การที่ alloctin A ไปเพิ่มการทำงานของ adenylate cyclase ใน T-lymphocyte ทำให้ ATP เปลี่ยนเป็น cyclic AMP ซึ่งเร่งการแบ่งตัวของเซลล์ที่ได้รับอันตราย ซึ่งก็มีผู้พบว่า alloctin A ช่วยในการแบ่งตัวของเซลล์ ดังนั้นจึงช่วยสมานแผล Alloctin A ยังช่วยลดการอักเสบอีกด้วย นอกจากนี้ยังอาจเป็นไปได้ว่า วุ้นว่านหางจระเข้ช่วยสมานแผลโดยการสร้างโปรตีนจากกรดอะมิโนที่ได้จาก bradykinin ที่ถูกย่อย และ aloctin A อาจจะช่วยเพิ่มการกำจัดเนื้อเยื้อที่ตาย โดยกระบวนการกระตุ้นการแบ่งตัวของ leukocytes, macrophages และ monocytes ซึ่งจะช่วยกำจัดเซลล์ที่ตาย และในขณะเดียวกันก็เร่งการแบ่งตัวของเซลล์ที่ยังมีชีวิตบริเวณแผลเพื่อมาซ่อมแซมส่วนที่เสียไป (75)

                การศึกษาพบว่าว่านหางจระเข้ยับยั้งการทำลายเนื้อเยื่อเนื่องจากการบาดเจ็บต่างๆ โดยยับยั้ง Thromboxane A2  และรักษาระบบเลือดที่มาหล่อเลี้ยงเนื้อเยื่อบริเวณแผลและหลอดเลือด จึงทำให้แผลหายเร็วขึ้น (76) ว่านหางจระเข้กระตุ้นการสร้าง glycoaminoglycan ซึ่งเป็นสิ่งที่ร่างกายสร้างขึ้นมาปิดแผลในขั้นตอนแรกของการสมานแผล หลังจากนั้นจึงจะสร้างเนื้อเยื่อ granulation, collagen และ elastin ว่านหางจระเข้ยังไปกระตุ้นการสร้าง hyaluronic acid และ dermatan sulfate และพบว่าปริมาณ glucohydrolase เพิ่มขึ้น แสดงว่าอัตราการผลัดเนื้อเยื่อ matrix เพิ่มขึ้น จึงช่วยให้แผลหายเร็วขึ้น (77) การศึกษาผลต่อ collagenase และ metalloproteinase พบว่าส่วนวุ้นยับยั้งการทำงานของ metalloproteinase ซึ่งไปทำลายเนื้อเยื่อ จึงลดการทำลายเนื้อเยื่อ แต่ aloin นอกจากยับยั้ง metalloproteinase แล้วยังยับยั้ง collagenase ซึ่งขับออกมาจากเชื้อ Clostridium histolyticum ซึ่งเชื้อนี้จะพบในแผลติดเชื้อ  ดังนั้นในกรณีแผลติดเชื้อดังกล่าววุ้นว่านหางจระเข้มีผลยับยั้งการทำลายของ enzyme จากเชื้อ (78)

                นอกจาก aloctin A ยังมีสารพวก polysaccharide ได้แก่ acemannan ซึ่งเมื่อฉีดเข้ากล้ามเนื้อ ทำให้แผลหายเร็วขึ้น (79) และมีผู้จดสิทธิบัตรผลของ polysaccharide (80, 81) และสารสกัดว่านหางจระเข้ (82, 83) ว่ามีฤทธิ์ในการสมานแผล  Pickart (84) ได้ทดลองเตรียมอนุพันธุ์กับโลหะได้สารซึ่งมีฤทธิ์สมานแผล และยังช่วยกระตุ้นการงอกของขนในหนูถีบจักร

                ด้วยฤทธิ์สมานแผล จึงมีผู้นำไปใช้รักษาแผลอักเสบต่างๆ ได้แก่ แผลที่เกิดจากการแพ้ sodium lauryl sulfate ในผงซักฟอก พบว่าได้ผลดี (85)  ใช้ผสมในน้ำยาทำความสะอาดผิวหนังโดยใช้สารสกัดว่านหางจระเข้ (86) ผสมน้ำยาล้างแผล (87) น้ำยารักษาแผลในปาก (88)

3.        สารสำคัญในการออกฤทธิ์สมานแผล
สารออกฤทธิ์สมานแผลคือ Aloctin A (8) และ Aloctin B (9)

4.  ฤทธิ์รักษาแผลไหม้เนื่องจากรังสี

                การรักษาด้วยการใช้แสงทำให้เกิดการไหม้ หรืออาการผิวหนังอักเสบ มีผู้นำว่านหางจระเข้มาใช้รักษาอาการเหล่านั้น พบว่าอาการดีขึ้น (89, 90-104) โดยมีการใช้วุ้นว่านหางจระเข้ (89, 90, 92, 93, 96, 97, 100, 101, 104, 105-108) และใช้ใบสดทั้งใบ (91,95) ใช้ขี้ผึ้ง (98) ทำเป็นอีมัลชั่น (99) แต่ใบสดให้ผลดีกว่าขี้ผึ้ง (95) การศึกษากระบวนการออกฤทธิ์พบว่าเกี่ยวข้องกับการจับอนุมูลอิสระที่เกิดขณะฉายแสง (102, 103) Wang และคณะ (109) ได้ศึกษาพบว่า polysaccharide จากวุ้นว่านหางจระเข้ สามารถป้องกันอันตรายแก่หนูที่รับรังสีโคบอลท์ ทำให้อัตราการตายลดลง เม็ดเลือดแดง เม็ดเลือดขาว และเกร็ดเลือดเพิ่มขึ้น โดยฉีด polysaccharide ในขนาด 25 และ 50 มก./กก. ทางช่องท้องก่อนรับการฉายแสง ผลการวิจัยที่คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล แสดงว่าครีมว่านหางจระเข้ทำให้แผลหายเร็วกว่ากลุ่มที่ได้รับครีมเบส (89) และยังพบว่าวุ้นว่านหางจระเข้สามารถรักษาอาการของ conjunctiva เนื่องจากถูกรังสี (106)

                การศึกษาบางอันไม่ได้ผล (107) มีการศึกษาในผู้ป่วยมะเร็งเต้านมซึ่งรักษาด้วยการฉายรังสี 225 คน เมื่อเปรียบเทียบผล กลุ่มที่ใช้ aqueous cream และใช้วุ้นว่านหางจระเข้ 95% พบว่ากลุ่มที่ใช้วุ้นว่านหางจระเข้ไม่ได้ผล ผู้ป่วยยังมีอาการคันและปวดแสบปวดร้อน (105)  ซึ่งตรงกับรายงานของ Williams และคณะ (108) ซึ่งได้ทดสอบในผู้ป่วยมะเร็ง 108 คน เมื่อได้รับวุ้นว่านหางจระเข้พบว่าไม่สามารถป้องกันอันตรายจากการฉายรังสี

                นอกจากดูผลของการรักษาแผลที่เกิดจากรังสีแล้ว ได้มีผู้ศึกษาผลการป้องกันแสง UV มีผู้ทดลองในผู้ป่วย 12 ราย ว่าช่วยให้แผลหายเร็วขึ้น (110) การศึกษาพบว่า oligosaccharide ซึ่งมีน้ำหนักโมเลกุล 1,000 - 5,000 daltons สามารถป้องกันการทำลายระบบภูมิคุ้มกันของผิวหนัง (111) Lee และคณะได้ศึกษาพบว่าสารซึ่งมีน้ำหนักโมเลกุลน้อยกว่า 1,000 daltons สามารถป้องกันแสง UVA ไม่ให้ทำลายระบบภูมิคุ้มกันของผิวหนัง (112) และพบว่าเมื่อนำสารนี้ในขนาด 0.1, 0.5 และ 2.5 มก./มล. พ่นหลังหนูถีบจักรทันทีหลังจากได้รับแสง พบว่าสามารถป้องกันรังสี UVB (113) แสง UV จะกระตุ้นการสร้าง matrix degrading metalloproteinase (MMPs) ซึ่งไปทำลาย connective tissue ทำให้ผิวหนังหยาบกร้านแก่ก่อนวัย และอาจเกิดมะเร็ง วุ้นว่านหางจระเข้สามารถยับยั้งการสร้าง MMPs และช่วยให้เซลล์รอดชีวิตจากการทำลายของ UVA (114) และมีการพัฒนาตำรับวุ้นว่านหางจระเข้ซึ่งใช้ป้องกันการไหม้เนื่องจากแดดได้ผลดี (115, 116)  และทำให้ผิวมีความชุ่มชื้น (116)  มีการจดสิทธิบัตรว่าอีมัลชั่นที่มีส่วนผสมของน้ำว่านหางจระเข้ที่ไม่มี aloin (60-70%) base cream (30-40%) สามารถรักษาอาการผิวหนังอักเสบจากแสงแดดได้ (117)  แต่มีรายงานว่าการใช้ gel ว่านหางจระเข้ในการรักษาและป้องกันอาการแดงเนื่องจาก UVB ไม่ได้ผล (118, 119)

 

5.  ฤทธิ์รักษาแผลไหม้เนื่องจากความร้อน

                มีการศึกษาเรื่องการใช้วุ้นว่านหางจระเข้ในการรักษาแผลไหม้เนื่องจากความร้อนในสัตว์ทดลองต่างๆ  Rodriguez-Bigas และคณะ (120) ได้ทดลองทำให้เกิดแผลไหม้ด้วยความร้อนในหนูตะเภา และใช้วุ้นว่านหางจระเข้ทา พบว่าแผลหายเร็วขึ้น การติดเชื้อเนื่องจากแบคทีเรียลดลง เมื่องานของเขาตีพิมพ์ได้มีผู้เห็นด้วยหลายคน (121-123) อย่างไรก็ตาม Kaufman (123) ได้ให้ความเห็นเพิ่มเติมเรื่องการทดลองว่า การ biopsy แผลไปตรวจ จะมีผลกระทบต่อการรักษาแผลไหม้ ต่อมาได้มีการทดลองใช้ gel รักษาแผลไหม้เนื่องจากความร้อนและหิมะกัด พบว่าได้ผล และช่วยรักษาเนื้อเยื่อบริเวณแผลไม่ให้ตาย แผลจึงหายเร็วขึ้น (76) อย่างไรก็ตาม Kaufman และคณะ (124) รายงานว่าผลไม่ดีเท่าครีม silver sulfadiazine

                นอกจากหนูตะเภามีการทดลองในหนูขาวซึ่งได้ผลดีในการรักษา (125) การทดลองในหนูถีบจักร ซึ่งทำให้เป็นแผลไหม้ในความลึกต่างๆ กัน พบว่าได้ผลสำหรับแผลไหม้ระดับ 1 และระดับ 2 ส่วนระดับ 3 เกิดการติดเชื้อจึงทดลองไม่ได้ การศึกษายังชี้ให้เห็นว่าครีมได้ผลดีกว่าวุ้นสด (126) การทดลองในกระต่ายพบว่าครีมวุ้นว่านหางจระเข้ นอกจากจะทำให้แผลหายเร็วยังพบว่าทำให้เกิดแผลเป็นน้อย (127) Cera และคณะ (128) ได้ทดลองให้ครีม Dermide ซึ่งมีวุ้นว่านหางจระเข้ 80% ในสุนัข 2 ตัว ซึ่งเป็นแผลไหม้พบว่าใช้ได้

                มีผู้พบว่า polyuronide จาก aloe ใช้รักษาแผลไหม้ได้ (129) ต่อมาผู้ทดลองเดียวกันได้เตรียมอนุพันธุ์ methyl ของ polysaccharide เมื่อนำไปทดสอบพบว่ารักษาแผลไหม้ได้เป็นอย่างดี (130) 

                มีการศึกษาในผู้ป่วยหลายรายงาน การศึกษาในผู้ป่วย 38 ราย โดยใช้วุ้นสด เปรียบเทียบกับ silver sulfadiazine พบว่าใช้วุ้นสดได้ผล 95% ในขณะที่อีกกลุ่มได้ผล 83% มีอาการไม่พึงประสงค์บ้างเล็กน้อย คือรู้สึกระคายเคือง (131) มีการศึกษาผลของครีมว่านหางจระเข้ในผู้ป่วยนอกที่เป็นแผลไหม้ระดับ 2 พบว่าเมื่อเปรียบเทียบกับผู้ที่ได้รับ silver sulfadiazine พบว่ากลุ่มที่ได้รับว่านหางจระเข้หายเร็วกว่า silver sulfadiazine โดยหายในเวลา 13 ± 2.41 วัน และ 16.15 ± 1.98 วัน ตามลำดับ (132) รายงานผลการรักษาในคนไข้ 27 ราย เปรียบเทียบกับ vassaline พบว่าหายในเวลา 11.89 วัน และ 18.19 วันตามลำดับ (133) แม้ว่าก่อนหน้าจะมีผู้เชื่อว่าแผลที่หายเนื่องจากน้ำมันในครีมทำให้แผลไม่แห้งจึงหายเร็วก็ตาม (134)  แต่ผลการทดลองข้างต้นก็น่าจะยืนยันประสิทธิภาพของครีมวุ้นว่านหางจระเข้ นอกจากวุ้นว่านหางจระเข้ มีผู้ทำขี้ผึ้งว่านหางจระเข้ใช้รักษาแผลไหม้เนื่องจากน้ำร้อนลวก (135, 136)

                แผลไหม้อื่น

                การใช้ว่านหางจระเข้รักษาแผลไหม้เนื่องจากกรด hydrofluric ไม่ได้ผล (137) แต่สามารถลดการระคายเคืองเนื่องจาก chlorine dioxide (138)

6.  สารสำคัญในการออกฤทธิ์ลดการอักเสบ
   6.1  สารซึ่งออกฤทธิ์คือ Aloctin A (138-143) โดย Aloctin A ไปยับยั้งการสังเคราะห์ prostaglandin E2 จาก arachidonic acid (143)  สาร veracylglucan B และ C (144)
   6.2  มี bradykininase ซึ่งเป็น enzyme พวก carboxypeptidase ซึ่งจะไปทำลาย bradykinin ซึ่งจะทำให้เกิดการอักเสบ (145, 146)

7.  ฤทธิ์ลดการอักเสบ

                มีการศึกษาฤทธิ์ลดการอักเสบของใบว่านหางจระเข้ โดยใช้ส่วนต่างๆ ได้แก่ สารสกัด (25, 27, 41,147-157)  สารสกัดจะประกอบด้วยทั้งวุ้นและยางสีเหลือง มีฤทธิ์ลดการอักเสบในการทดสอบในหูหนู (149)  อุ้งเท้าหนูโดยเหนี่ยวนำในเกิดการอักเสบด้วย kaolin, carrageenan, albumin, dextran, gelatin, mustard และน้ำมันละหุ่ง (149, 151)  ได้ทดลองฤทธิ์ลดการอักเสบในหนูเบาหวานซึ่งเหนี่ยวนำให้เกิดการอักเสบด้วยเจลาติน  พบว่าสามารถยับยั้งการอักเสบและมีฤทธิ์เหมือน gibberellin ผู้วิจัยจึงเสนอแนะว่าสารออกฤทธิ์อาจเป็น gibberellin หรือสารที่มีคุณสมบัติเหมือน gibberellin (151) การศึกษาต่อมาพบว่าเมื่อใช้ร่วมกับสาร hydrocortisone-21-acetate ยิ่งเสริมฤทธิ์ลดการอักเสบของ hydrocortosone-21-acetate (152)  ผู้วิจัยกลุ่มเดียวกันได้ทำสารสกัดว่านหางจระเข้ด้วยอัลกอฮอล์ 50%  มาแยกเป็น 2 ส่วน คือส่วนที่ตกตะกอน และส่วนที่เป็นน้ำใส  พบว่าทั้ง 2 ส่วนยับยั้งการอักเสบ แต่ส่วนน้ำใสจะมีฤทธิ์ดีกว่าส่วนที่เป็นตะกอน (153, 154)  การศึกษาต่อมาพบว่าสารสกัดที่กำจัด anthraquinone ออกมีฤทธิ์ลดการอักเสบดีกว่าสารสกัดที่มี anthraquinone ผสมอยู่ (150)

                การทดลองฤทธิ์ลดการอักเสบโดยใช้การทดสอบซึ่งทำให้เกิดถุงอากาศ (air sac) และฉีด carrageenan ให้เกิดการอักเสบ พบว่าเมื่อทา Aloe vera (10%) ทำให้เกิด fibroblasts เพื่อซ่อมแซมส่วนที่เกิดเป็นถุงอากาศ (154)  Shinpo และคณะ (156) ได้ทดลองใช้ขี้ผึ้งซึ่งมีว่านหางจระเข้ hydrocortisone acetate และ diphenhydramine พบว่ามีฤทธิ์ลดการอักเสบ และได้ทดลองสารสกัด ethyl acetate ในการยับยั้งการอักเสบ พบว่ามีฤทธิ์ลดการอักเสบ  การศึกษาทางเคมีทางพบว่าสารสกัดที่ให้ผลนี้มี aloenin,  barbaloin และ isobarbaloin (157)  ซึ่งได้มีผู้ศึกษามาก่อนว่า anthraquinone มีฤทธิ์ลดการอักเสบ (158)  นอกจาก anthraquinone มีผู้สกัดแยกสารออกฤทธิ์อื่นอีกได้แก่ aloesin (2,6), 8-[C-b-D-[2-O-(E)-cinnamoyl] glucopyranoysl]-2-[(R)-2-hydroxyprohyl]-7-methoxy-5-methylchromone) (159), sterol (29) และ aloenin (160,161)  อย่างไรก็ตามสารสกัดที่ไม่ได้แยก anthraquinone ออกอาจทำให้เกิดการระคายเคือง โดยมีผู้รายงานว่า aloin และ 1,8-dioxyanthraquinone ทำให้เกิดการอักเสบโดยไปเร่งให้มีการหลั่ง prostaglandin ซึ่งทำให้เกิดการอักเสบ (162)  ด้วยเหตุผลดังกล่าวงานศึกษาวิจัยต่อๆมา จึงเป็นเรื่องของวุ้นว่างหางจระเข้

                การนำวุ้นว่านหางจระเข้มาใช้ในการลดการอักเสบได้มีมานานและได้มีการศึกษาพบว่ามีฤทธิ์ลดการอักเสบ (30, 145, 163-164)  การศึกษาพบว่าสารออกฤทธิ์ที่แยกได้จากวุ้นว่านหางจระเข้มีหลายชนิดได้แก่ acemannan (165,166), aloctin A (140-142, 167), aloctin (140), mannose-6-phosphate (28), polysaccharide (168,169)

                กระบวนการออกฤทธิ์ของวุ้นว่านหางจระเข้มีหลายกระบวนการได้แก่

                7.1  ออกฤทธิ์ทำลาย bradykinin

                 bradykinin เป็นสารที่ร่างกายหลั่งออกมาเมื่อเกิดการกระทบกระเทือน หรือเกิดบาดแผล มีฤทธิ์ทำให้หลอดเลือดขยายตัว ทำให้สารที่ทำให้อักเสบมาคั่งอยู่ที่บริเวณนี้  ว่านหางจระเข้มีฤทธิ์ยับยั้งการเกิด bradykinin (141, 166, 170-171)  ซึ่งต่อมาพบว่าคือ enzyme carboxypeptidase หรือ bradykininase (145 -146, 172 -176)  ซึ่งจะย่อยสลาย bradykinin ที่ทำให้เกิดการอักเสบ เอนไซม์นี้สกัดแยกได้จากการนำใบว่านหางจระเข้มาปั่น ซึ่ง Beppu และคณะ (172)  พบว่าเป็นเอนไซม์ที่อยู่ที่เปลือกของใบว่านหางจระเข้ ส่วน Yagi และคณะ (171)  พบว่าสารที่สลาย bradykinin คือ glycoprotein ซึ่งอยู่ในส่วนของวุ้น ซึ่งต่อมามีรายงานว่า protein จากวุ้นว่านหางจระเข้มีฤทธิ์ทำลาย bradykinin (170)

                7.2  ยับยั้งการสังเคราะห์พรอสต้าแกลนดิน (prostaglandin)

                กระบวนการลดการอักเสบที่สำคัญคือ การยับยั้งการสร้างพรอสต้าแกลนดินอี2 (prostaglandin E2) จาก arachidonic acid ทำให้ลดการอักเสบ (144, 177-178)  ยับยั้ง lipoxygenase (178, 179) methyltransferase I, II (180) และ prostaglandin synthetase (178)  ซึ่งสารสำคัญในการออกฤทธิ์คือ aloctin A (144)  ในการเกิดอักเสบโดยเฉพาะในกรณีที่เกิดแผลต่างๆ จะมีการหลั่ง thromboxane ซึ่งเป็นสาร prostaglandin ที่ทำให้หลอดเลือดหดตัว และเกิดการจับตัวของเกร็ดเลือด เป็นผลทำให้เกิดอักเสบบริเวณที่เกิดแผล วุ้นว่านหางจระเข้มีผลยับยั้งการสร้าง thromboxane ซึ่งช่วยให้การอักเสบลดลงและเนื้อเยื่อไม่ตาย (177, 181-183)  และสารออกฤทธิ์คือ glycoprotein (191)  นอกจากนี้ยังยับยั้งการทำงานของเอนไซม์ cyclooxygenase ซึ่งเป็นเอนไซม์ที่สำคัญในการสังเคราะห์สาร prostaglandin ที่ทำให้เกิดการอักเสบ (182, 184 -185)  ซึ่งสารออกฤทธิ์ก็คือ glycoprotein (182)

                7.3  ยับยั้งการเกิดสารพวก cytokines ที่ทำให้เกิดการอักเสบได้แก่ TNF-alpha และ IL-6 และยังลดการเกิด leukocyte adhesion (25)  และยับยั้งการหลั่ง IL-8 (177)  การลดการอักเสบของว่านหางจระเข้ อาจเนื่องมาจาก steroid ในว่านหางจระเข้ เนื่องจากมี cholesterol, campesterol และ b-sitosterol และ lupeol ซึ่งเป็น triterpene (186, 187)  นอกจากนี้ยังมีผู้พบ b-sitosterol-3-glucoside และ อนุพันธ์ 6¢-palmatate ร่วมกับ lupeol (188)  และ b-sitosterol เป็นสารซึ่งช่วยลดการอักเสบได้ (29)

                ด้วยการที่ว่านหางจระเข้มีฤทธิ์ลดการอักเสบ จึงมีการนำไปใช้ประโยชน์ต่างๆ ได้แก่ ครีมทารักษาโรคผิวหนัง และแผลอักเสบ (189)  ผสมกับ lidocaine และ diphenlydramine ใช้รักษาการอักเสบของผิวหนังและเนื้อเยื่ออ่อน (190) และผสมในตำรับรักษาอาการอักเสบเนื่องจาก carrageenan, histamine, serotonin (5-HT), nystatin (191)  ผสมกับ glycyrrhetinic acid รักษาการอักเสบ (192)  และยาตำรับผสมกับสมุนไพรอื่น (193)  การทำเป็นโลชั่นโดยมีวุ้นว่านหางจระเข้ วิตามินซี วิตามินอี และไฮโดรคอร์ติโซน อะซิเตรต เป็นส่วนประกอบหนึ่ง ใช้ทาผิวหนังหลังการโกนขน หรือผม พบว่าสามารถลดการอักเสบ และการระคายเคืองต่อผิวหนัง (194, 195)  มีการนำว่านหางจระเข้ไปรักษาสิว (196-198)  รักษาอาการอักเสบของระบบทางเดินหายใจ (199)  รักษาอาการไอ โดยฉีดสารสกัดว่านหางจระเข้เข้าหลอดลมเป็นเวลา 10 วัน พบว่าได้ผลดี (200)  และมีผู้เตรียมยาหยดแก้ไอจากโพลีแซคคาไรค์ (201)  รักษาอาการอักเสบเนื่องจากหิมะกัด (202)  รักษาอาการโรคปอดอักเสบเรื้อรัง (203)  รักษาเหงือกอักเสบ (204-206)  รักษาอาการบาดเจ็บของนักกรีฑา (207)  นอกจากนี้ยังมีการศึกษาในผู้ป่วยลำไส้ใหญ่อักเสบจำนวน 42 คน  โดยให้ผู้ป่วย 30 คน รับประทานน้ำว่านหางจระเข้ ขนาด 100 มล. วันละ 2 ครั้ง นาน 4 สัปดาห์  และผู้ป่วยอีก 14 คน ให้รับประทานยาหลอก  พบว่าผู้ป่วยที่ได้รับน้ำว่านหางจระเข้ ขนาดของแผลที่ลำไส้ใหญ่ดีขึ้น และมีขนาดเล็กลง เมื่อเปรียบเทียบกับกลุ่มที่ไม่ได้รับน้ำว่านหางจระเข้ แสดงว่าน้ำว่านหางจระเข้ช่วยในการลดการอักเสบของลำไส้ใหญ่ได้ (208)

                มีการจดสิทธิบัตรยาแคปซูล ที่มีส่วนประกอบของสารสกัดน้ำมะละกอ  น้ำหม่อน  น้ำว่านหางจระเข้ ที่ทำให้แห้ง ขนาด 200, 100 และ 50 มก. (209)  อาหารเพื่อสุขภาพที่มีส่วนผสมของว่านหางจระเข้ 85-90% วิตามินซี 3-10% magnesium stearate 0.6-3% และแป้ง 0.4-5% โดยน้ำหนัก (210) ว่าสามารถต้านการอักเสบได้ (209-210)  ยาเม็ดที่มีส่วนประกอบของสาร b-sitosterol (ที่ได้จากวุ้นว่านหางจระเข้) ขนาด 10 มก.  lactose 285 มก. magnesium stearate 5 มก. และ calcium CM-cellulose 25 มก. ว่าสามารถรักษาโรคไขข้ออักเสบได้ (211)

 

8.        ฤทธิ์เป็นยาระบาย

สารที่พบจากยางที่เปลือก คือ anthraquinone (212)  สาร barbaloin (213) aloin (214-215)  จากว่านหางจระเข้ และตำรับยาที่ประกอบด้วยสารสกัดจากว่านหางจระเข้  สาร sennosides A และ B (216)  มีฤทธิ์เป็นยาระบาย (212-216)  สาร anthraquinone เมื่อทดสอบในแมว พบว่ามีฤทธิ์เป็นยาระบาย โดยที่สาร anthraquinone ออกฤทธิ์ไปเพิ่มการเคลื่อนไหวของลำไส้ใหญ่ และยับยั้งการดูดซึมกลับของน้ำ (217)   เมื่อป้อนสารสกัด 5% อัลกอฮอล์ของว่านหางจระเข้ให้กับหนูถีบจักรทางสายยางสู่กระเพาะอาหาร ขนาด 15, 20, 30 และ 40 มก. พบว่ามีฤทธิ์เป็นยาระบายได้ 45, 53, 58 และ 77% ตามลำดับ (218)  Aloin (214) เป็นสารออกฤทธิ์ที่สำคัญ โดยไปกระตุ้นการบีบตัวของลำไส้ (214, 219-221)

                เมื่อป้อนสาร isobarbaloin และ barbaloin ในว่านหางจระเข้ให้กับหนูขาวเพศผู้ พบว่าขนาดที่ทำให้หนูเกิดอาการท้องเสียได้ครึ่งหนึ่ง (ED50) ของสาร isobarbaloin และ barbaloin เท่ากับ 19.2 และ 19.5 มก./กก. ตามลำดับ (222)  เมื่อป้อนสาร barbaloin จากว่านหางจระเข้ ขนาด 31.1 มก./5มล./กก. ในสารละลาย 5% gum arabic (223)  สาร aloe emodin 9-anthrone ซึ่งเป็นอนุพันธ์ของ barbaloin จากว่านหางจระเข้ (224)  พบว่ามีผลในการระบายโดยไปเพิ่มปริมาณน้ำในลำไส้ใหญ่มากกว่าไปกระตุ้นการเคลื่อนไหวของลำไส้ (223, 224)  สาร aloin 60 มก. มีฤทธิ์เป็นยาระบายเมื่อใช้ในคน (225) 

สาร aloe-emodin anthrone, rhein anthrone  และสารผสมของ aloe-emodin anthrone และ rhein anthrone ในความเข้มข้นที่เท่าๆ กัน ขนาด 23.2 ไมโครโมล/กก.  เมื่อนำมาทดสอบในหนูถีบจักร พบว่ามีฤทธิ์เป็นยาระบาย โดยทำให้อุจจาระเหลวมีน้ำมากขึ้น เนื่องจากสารดังกล่าวไปออกฤทธิ์ให้ลำไส้ใหญ่มีการดูดซึมกลับของน้ำลดลง ซึ่งสาร rhein anthrone  และสารผสมของ aloe-emodin anthrone กับ rhein anthrone จะมีฤทธิ์ดีกว่า aloe-emodin anthrone (226)

                 มีการจดสิทธิบัตรยาที่มีส่วนผสมของสารสกัดมะขามแขก 30-40 ส่วน สารสกัดว่านหางจระเข้ 30-40 ส่วน สารสกัดหมาก 20-30 ส่วน oryzanol 3-4 ส่วน calcium lactate 20-30 ส่วน สามารถป้องกันรักษาอาการท้องผูกได้ โดยไม่มีผลข้างเคียง (227)  เครื่องดื่มที่มีส่วนผสมของสารสกัด chamomile ว่านหางจระเข้ และชะเอมเทศ มีฤทธิ์เป็นยาระบาย (228)  ยาระบายชนิดแคปซูลที่มีส่วนประกอบของ catechin จากชา 0.5-7% aloin จากว่านหางจระเข้ 0.2-5% และไขมันจากม้า (horse fats) 88-93% สามารถใช้เป็นยาระบายได้โดยไม่มีอาการปวดท้องและท้องเสีย (229)

 

9.  หลักฐานความเป็นพิษและการทดสอบความเป็นพิษ

                9.1  การทดสอบความเป็นพิษ

                มีการรายงานการศึกษาความเป็นพิษของว่านหางจระเข้ทั้งสารสกัด และเจล  เมื่อป้อนว่านหางจระเข้ให้หนูขาวในขนาด 92.5 มก./กก. ไม่พบพิษ (230)  และเมื่อผสมผงว่านหางจระเข้ในอาหารให้หนูขาวกิน พบว่าหนูมีอาการท้องเสีย (231)  มีการทดสอบสารสกัดต่างๆ ในสัตว์ทดลอง  เมื่อผสมสารสกัดอัลกอฮอล์ (95%) ในน้ำ ให้หนูถีบจักรกินในขนาด 100 มก./กก. เป็นเวลา 3 เดือน พบว่ามีอาการพิษรวมทั้งขนร่วงและการเสื่อมของอวัยวะเพศ และเมื่อกรอกให้หนูถีบจักรกินในขนาด 3 ก./กก. ไม่พบพิษ (232)  เมื่อฉีดสารสกัดว่านหางจระเข้ด้วยเอทานอลและน้ำ (1:1)  เข้าช่องท้องหนูถีบจักร ขนาดที่ทำให้สัตว์ทดลองตายครึ่งหนึ่ง (LD50) มีค่ามากกว่า 1 ก./กก. (233)  เมื่อป้อนสารสกัดอัลกอฮอล์ของใบว่านหางจระเข้ให้หนูถีบจักรกิน พบว่าขนาดที่ทำให้สัตว์ทดลองตายครึ่งหนึ่ง (LD50) มีค่าเท่ากับ 120.65 มก./กก. (234)   สารสกัดด้วยน้ำเมื่อฉีดเข้าช่องท้องหนูถีบจักรในขนาด 100 และ 800 มก./กก. ไม่พบพิษ และไม่มีสัตว์ตาย (235)  เมื่อฉีดสารสกัด aloe ด้วยอัลกอฮอล์ (95%) เข้าช่องท้อง ขนาดที่หนูทนได้คือ 100 มก./กก. (236)  และเมื่อให้หนูถีบจักรกินสารสกัดที่ได้จากการนำใบว่านหางจระเข้มาปั่นและทำให้เป็นผงด้วยวิธีแช่แข็ง แล้วผสมในอาหาร 1% ให้หนูขาวกิน และอีกตัวอย่างนำไปกำจัดสีก่อนทำเป็นผง แล้วไปผสมอาหาร 1% และ 10% พบว่าทำให้ parathyroid hormone และ calcitonin ลดลง แต่ระดับ glucose และ insulin ในเลือดไม่เปลี่ยนแปลง ไม่มีผลต่อ cardiac และ hepatic mitochondria และปริมาณโปรตีนไม่เปลี่ยนแปลง (237)  ผลการทดสอบในกระต่ายพบว่า เมื่อฉีดสารสกัดว่านหางจระเข้ให้กระต่ายปกติและกระต่ายที่มีอาการตับอักเสบ พบว่ากระต่ายมีอายุยืนขึ้น (238)  เมื่อให้ทิงเจอร์ยาดำทางปาก ฉีดเข้าหลอดเลือด ฉีดเข้าใต้ผิวหนัง หรือฉีดเข้าช่องท้อง พบว่าในขนาดสูงทำให้กระต่ายตาย แต่ขนาดน้อยลงมีอาการท้องเสีย หัวใจเต้นช้าลง และทำให้มดลูก และลำไส้เล็กบีบตัว (239)  และเมื่อให้กระต่ายกินว่านหางจระเข้ ทำให้เกิดอักเสบที่ปากช่องคลอด และทางเดินปัสสาวะ (240) ว่านหางจระเข้ยังทำให้เกิดอาการแพ้ (241-243)

                การศึกษาต่อมาได้มีรายงานผลของสารกลุ่ม anthraquinone ซึ่งจะออกมากับกระบวนการสกัด hydroxyanthraquinone กระตุ้นให้เกิดการขยายตัวของมะเร็ง (244)  ยาดำมีผลกระตุ้นการสังเคราะห์ prostaglandin ทำให้เกิดการอักเสบ (245)  ผู้ป่วยที่เป็นโรคดีซ่านเสียชีวิตเมื่อรับประทานยาซึ่งมียาดำ โกฐน้ำเต้า และมะขามแขก การชันสูตรพบว่าตับถูกทำลาย และมีการเปลี่ยนแปลงของเนื้อเยื่อไต ม้าม หัวใจ และปอด (246)  Aloin ทำให้ท้องเสียอย่างรุนแรง (247)  และยังพบว่าเมื่อฉีด aloin เข้าใต้ผิวหนังสุนัขในขนาด 0.10 – 0.12 ก./กก.  ทำให้สุนัขเป็นไข้เป็นเวลา 24 ช.ม. และ gas exchange มากกว่าปกติ 2 เท่า มีการผลิต uric acid และ urea เพิ่มขึ้น (248)  และ chromone C-glucoside ซึ่งทำให้เกิดอาเจียนอย่างรุนแรง (249)

                การทดสอบพิษกึ่งเรื้อรังในหนูขาวจำนวน 88 ตัว โดยแบ่งหนูออกเป็น 4 กลุ่ม ซึ่งแต่ละกลุ่มจะมีหนูเพศผู้ และเพศเมีย อย่างละ 11 ตัว  กลุ่มที่1 เป็นกลุ่มควบคุมให้กินอาหารปกติ กลุ่มที่ 2-4 เป็นกลุ่มที่ได้รับผงว่านหางจระเข้ ขนาด 2, 4 และ 8 ก./กก. นน.ตัว (หรือประมาณ 2.5, 5 และ 10% ว่านหางจระเข้) ผสมลงในอาหารตามลำดับ ให้หนูกินนาน 90 วัน  พบว่ากลุ่มที่ได้รับผงว่านหางจระเข้ 8 ก./กก. นน.ตัว มีน้ำหนักตัวลดลง น้ำหนักไตเพิ่มขึ้น น้ำหนักลูกอัณฑะเพิ่มขึ้น ในหนูเพศผู้ และระดับ Blood urea nitrogen (BUN) ในเลือดสูงขึ้น  ส่วนกลุ่มที่ได้รับผงว่านหางจระเข้ 4 ก./กก. นน.ตัว พบว่าความสามารถในการกินอาหารของหนูเพศผู้ลดลง น้ำหนักลูกอัณฑะเพิ่มขึ้น  และกลุ่มที่ได้รับผงว่านหางจระเข้ 2 ก./กก. นน.ตัว พบว่าน้ำหนักไตของหนูเพศเมียสูงขึ้น เมื่อเปรียบเทียบกับกลุ่มควบคุม  ซึ่งหนูทุกกลุ่มที่ได้รับว่านหางจระเข้ ในขนาด 2, 4 และ 8 ก./กก. นน.ตัว พบว่าไม่มีผลต่อค่าชีวเคมีในเลือดที่ดูการทำงานของตับและไต (Aspartate aminotransferase (AST), alanine aminotransferase (ALT), cholesterol, triglyceride, creatinine) ยกเว้นกลุ่มที่ได้รับผงว่านหางจระเข้ 8 ก./กก. นน.ตัว ที่มีระดับ BUN ในเลือดสูงขึ้น  ซึ่งจากการทดลองสรุปได้ว่าผงว่านหางจระเข้ขนาด 2 ก./กก. นน.ตัว เมื่อผสมลงในอาหารและให้กินในระยะยาวอาจทำให้เกิดความผิดปกติได้ (250)

การศึกษาความเป็นพิษของวุ้นว่านหางจระเข้ พบว่าทั้งวุ้นสด และผลิตภัณฑ์วุ้นว่านหางจระเข้ มีค่า LD50 > 20 ก./กก. เมื่อให้หนูถีบจักร และหนูขาวกิน หรือฉีดเข้าช่องท้อง ไม่พบการผิดปกติใดๆ ทั้งเคมีเลือด และเนื้อเยื่อ (251)  การให้หนูขาวกิน acemannan ซึ่งผสมในอาหาร 5% เป็นเวลา 14 วัน และให้หนูขาวกิน acemannan 2,000 มก./กก./วัน ไม่พบพิษเช่นเดียวกับเมื่อให้สุนัขกิน 1,500 มก./กก./วัน เป็นเวลา 90 วัน (252)  เมื่อป้อนวุ้นว่านหางจระเข้ขนาด 1, 4, 16, 64 มก./น้ำหนักตัว 100 ก. ให้หนูขาวทางสายยางสู่กระเพาะอาหาร วันละ 2 ครั้ง เป็นเวลา 42 วัน พบว่าไม่มีความผิดปกติของตับและไต (253)  การทดลองใช้สารละลาย acemennan (1.0 มก./มล.) ฉีดเข้าช่องท้องหนูถีบจักร 80 และ 200 มก./กก. หนูขาว 15 และ 50 มก./กก. และสุนัข 10 และ 50 มก./กก. ไม่พบพิษ (254)

                การรายงานความเป็นพิษของวุ้นว่านหางจระเข้เมื่อให้โปรตีนจากว่านหางจระเข้แก่หนูตะเภาอาจเกิดการแพ้อย่างรุนแรงได้ (255)  และการใช้ว่านหางจระเข้อาจเกิดอาการแพ้ได้ (54)  การใช้แผ่นแปะซึ่งมี acemennan จะทำให้เกิด alveolar osteitis น้อยกว่าการใช้แผ่น clindamycin (62)  และมีรายงานว่าเมื่อฉีดว่านหางจระเข้เข้าใต้ผิวหนังเกิดอาการช็อคหมดสติ ผู้ป่วยมีประวัติการแพ้ในครอบครัว (256) 

                 9.2   ผลต่อระบบสืบพันธุ์

                มีการศึกษาฤทธิ์ทำให้แท้งของสารสกัดว่านหางจระเข้หลายการทดลอง (257-260)  เมื่อฉีดสารสกัดว่านหางจระเข้ด้วยน้ำ อัลกอฮอล์ (95%) และปิโตรเลียมอีเทอร์เข้าช่องท้องหนูขาว พบว่าไม่ทำให้แท้ง (257)  และเมื่อป้อนสารสกัดด้วยน้ำ และอัลกอฮอล์ (95%) ให้หนูขาวก็ไม่ทำให้แท้งเช่นกัน และต่อมามีผู้รายงานว่า aloin ทำให้แท้ง (259) และสารสกัดใบว่านหางจระเข้ในขนาด 0.5 มก. ทำให้มดลูกบีบตัว  นอกจากนี้มีการทดลองนำเอาสารสกัดว่านหางจระเข้ซึ่งทำให้แห้งด้วยวิธีแช่แข็ง ความเข้มข้น 7.5% และ 10%  สามารถฆ่าเชื้ออสุจิได้โดยไม่มีอันตรายต่อผิวเยื่อบุช่องคลอดของกระต่าย (261)

                9.3   พิษต่อตัวอ่อน

                การศึกษาความเป็นพิษต่อตัวอ่อน พบว่าเมื่อให้หนูขาวกินสารสกัดว่านหางจระเข้ด้วยเบนซิน เอทานอล (50%) และคลอโรฟอร์ม ในขนาด 100 มก./กก. เป็นพิษต่อตัวอ่อน (262)  เมื่อให้สารสกัดอัลกอฮอล์และน้ำ (1:1) ในขนาด 100 และ 200 มก./กก. เป็นพิษต่อตัวอ่อนเช่นกัน (263)  ส่วนอีกการทดลองเมื่อให้หนูขาวกินสารสกัดด้วยเบนซินและอัลกอฮอล์และน้ำ (1:1) ไม่มีพิษต่อตัวอ่อน (264)  ส่วนสารสกัดด้วยน้ำ เมื่อป้อนให้หนูขาวที่ท้อง ในขนาด 125 มก./กก. มีผลต่อตัวอ่อน ทำให้พิการ (265)  และมีผู้พบว่าการรับประทานยาดำ ทำให้ทารกในท้องมีอาการท้องเสีย (266) 

                9.4   ฤทธิ์ก่อกลายพันธุ์ และต้านการก่อกลายพันธุ์

                การศึกษาพบว่าสารสกัดว่านหางจระเข้ด้วยอัลกอฮอล์ (95%) ในขนาด 10 มคก./จานเพาะเชื้อ มีฤทธิ์ก่อกลายพันธุ์อย่างอ่อน (267)  ส่วนสารสกัดว่านหางจระเข้ไม่มีฤทธิ์ก่อกลายพันธุ์ (268)  ต่อมามีผู้ศึกษาพบสารที่มีฤทธิ์ก่อกลายพันธุ์คือ anthraquinone glycoside (269)  และ hydroxyanthraquinone (270)

                นอกจากศึกษาฤทธิ์ก่อกลายพันธุ์แล้ว ยังมีการศึกษาฤทธิ์ต้านการก่อกลายพันธุ์ (271) พบว่ายาชงว่านหางจระเข้ในขนาด 100 มคล./แผ่น ไม่สามารถต้านการก่อกลายพันธุ์ของ methanesulfonate ใน Salmonella typhimurium TA98 และ TA100  ต่อมาพบว่าว่านหางจระเข้มีฤทธิ์ต้านการก่อกลายพันธุ์   Aloe emodin ซึ่งสกัดได้จากสารสกัดเมทานอลสามารถยับยั้งการก่อกลายพันธุ์ ใน S. typhimurium TA98 (272-273)  ส่วนสกัดที่แยกได้จากคอลัมน์โครมาโตรกราฟฟี่ในขนาด 50 มคก./จานเพาะเชื้อ สามารถต้านการก่อกลายพันธุ์ใน S. typhimurium TA 98 และ TA100 (274)  ต่อมาพบว่าสารสกัดคลอโรฟอร์ม และ di (2-ethylhexyl) phthlate มีฤทธิ์ยับยั้งการก่อกลายพันธุ์ใน S. typhimurium (275)

9.5      พิษต่อเซลล์

การทดสอบความเป็นพิษของวุ้นว่านหางจระเข้ต่อเซลล์ พบว่าไม่มีผลต่อเซลล์ปกติ แต่กลับทำให้เซลล์จับตัวกัน แต่มีผลต่อเซลล์มะเร็ง human cervical ME180 (69)  ไม่มีผลต่อ Hela cell และ kidney cell (276)  มีผลต่อ C3H10 T 1/2 (277)

                นอกจากศึกษาผลของวุ้นว่านหางจระเข้ มีผู้ศึกษาผลของสารสกัดน้ำ และอัลกอฮอล์ พบว่าเป็นพิษต่อเซลล์ Sarcoma 37 (278)  และมีผู้ศึกษาสารที่อยู่ในว่านหางจระเข้พบว่า aloe emodin เป็นพิษต่อเซลล์มะเร็ง leukemic K562  ส่วน glycoside ไม่มีผล (279) และมีผลต่อ lymphatic leukemic cell (280)  Diethylhexylphthalate มีผลต่อเซลล์มะเร็งหลายสายพันธุ์ได้แก่ leukemic K562, HL60 และ U937 (281)  นอกจากนี้มีผู้พบว่าสารซึ่งมีน้ำหนักโมเลกุลน้อยมีผลเหมือน aloe emodin คือเป็นพิษต่อ monolayer chicken fibroblast (282)

                9.6   พิษต่อยีนส์

                สารสกัดวุ้นว่านหางจระเข้เป็นพิษต่อยีนส์ของเชื้อแบคทีเรีย Escherichia coli  แต่ไม่มีผลในการทำลายเซลล์เมมเบรนของเชื้อ E. coli  (283)

 

 

การใช้ว่านหางจระเข้รักษาอาการท้องผูก

             กรีดยางจากว่านหางจระเข้มาเคี่ยวให้งวด ทิ้งไว้ให้เย็นจะได้ก้อนสีดำ (ยาดำ) ตักมาปลายช้อนชา เติมน้ำเดือด 1 ถ้วย คนให้ละลาย เด็กรับประทานครั้งละ 1 ช้อนชา ผู้ใหญ่รับประทานครั้งละ 2 ช้อนชา ก่อนนอน (284)

 

การใช้ว่านหางจระเข้รักษาแผล, ฝี

             นำใบสดมาปอกเอาแต่วุ้นถู และปิดที่แผลเนื่องจากโดนความร้อน การรีบรักษาใน 24 ชั่วโมง จะทำให้การรักษาได้ผลดี (285, 286)

ข้อควรระวัง

1. ระวังเรื่องการติดเชื้อ เพราะวุ้นว่านหางจระเข้ไม่มีฤทธิ์ฆ่าเชื้อ

2. วุ้นว่านหางจระเข้ไม่คงตัว ถ้าปอกแล้วเก็บไว้ได้เพียง 6 ชั่วโมง

3. ควรปอกแบบ aseptic technique เพื่อป้องกันการติดเชื้อ

4. ระวังการปนเปื้อนของ anthraquinone ซึ่งทำให้แพ้ได้ จึงต้องล้างวุ้นให้สะอาด

 

การใช้ว่านหางจระเข้รักษาอาการบวม, ฟกช้ำ, อักเสบ, แมลงกัดต่อย, เริม

ใช้น้ำคั้นจากวุ้นทาหรือพอกบริเวณที่อักเสบ ฟกช้ำ แพ้ (285)

 

เอกสารอ้างอิง

1.  Heggers JP, Naalon W, Pelley RP.  The effect of oral administration of aloe gel extracts upon the induction of cysteamine-induced gastric and duodenal ulcers in the male Sprague Dawley rat.  Int Congress of Phytotherapy, Seoul, Korea October 16-17 1991:52.

2.  Kandil A, Gobran W.  Protection of gastric mucosa by Aloe vera.  Bull Islamic Med 1982;16:68-72.

3.  Koo MWL.  Aloe vera : antiulcer and antidiabetic effect.  Phytother Res 1994;8(8):461-4.

4.  La-ongphanich S.  Ulcer-healing effect of Aloe vera gel, Aloe vera whole leaf extract and cimetidine on rat gastric ulcers induced by fasting, refeeding and cortisol injections.  MS Thesis Mahidol Univ, 1987.

5.  Mahattanadul S.  Antigastric ulcer properties of Aloe vera.  Songklanakarin J Sci Technol 1996;18(1):49-57.

6.  Parmar NS, Fariq M, Al Yahya MA, Agefl AM, Al Said MS.  Evaluation of Aloe vera leaf exudate and gel for gastric and duodenal anti-ulcer activity.  Fitoterapia 1986;LVII(5):380-3.

7.  Visuthipanich W.  Histochemical and pathological changes in rat gastric mucosa following Aloe vera gel and cortisol administrations.  MS Thesis Mahidol Univ 1988.

8.     Ajinomoto Co., Ltd.  Aloctin A as an antiulcer agent.  Patent: Jpn Kokai Tokkyo Koho JP 81,110,626 1981.

9.  Ajinomoto Co., Ltd.  Aloctin B as an antiulcer agent.  Patent: Jpn Kokai Tokkyo Koho JP 81,110,627 1981.

10.  Zhong Z, Zhou G.  Preliminary study of polysaccharide from Chinese aloe (Aloe vera var. chinensis) on experimental gastric ulcer in mice.  Zhongcaoyao 1995;26(2):83.

11.  Hirata T, Suga T.  Biologically active constituents of leaves and roots of Aloe arborescens var natalensis.  Z Naturforsch Sect C Biosci 1977;32(9/10):731-4.

12.  Galal EE, Kandil A, Hegazy R, Ghoroury ME, Gobran W.  Aloe vera and gastrogenic ulceration.  J Drug Res Egypt 1975;7(2):73-8.

13.  Teradaira R, Shinazato M, Beppu H, Fujita K.. Antigastric ulcer effects in rats of Aloe arborescens Miller var. natalensis Berger extract.  Phytother Res 1993;7:S34-6.

14.  Maze G, Terpolilli RN, Lee M.  Aloe vera extract prevents aspirin-induced acute gastric mucosal injury in rats.  Medical Science Research 1997;25(11):765-6.

15.  Yusuf S, Agunu A, Diana M.  The effect of Aloe vera A. Berge (Liaceae) on gastric acid secretion and acute gastric mucosal injury in rats.  J Ethnopharmacol 2004;93:33-7.

16.  Faitel’berg RO, Stambol’skii MM.  Dynamics of the secretion of gastric juice in dogs during the long-term administration of vitamins, biogenic stimulants and organic preparations.  Vop Fiziol Pishch 1969:107-18.

17.  Saito H, Imanishi K, Okabe S.  Effects of aloe extract, aloctin A, on gastric secretion and on experimental gastric lesions in rats.  Yakugaku Zasshi 1989;109(5):335-9.

18.  Suvitayavat W, Bunyapraphatsara N, Thirawarapan SS, Watanabe K.  Gastric acid secretion inhibiotry and gastric lesion protective effect of aloe preparation.  Thai J of Phytocharmacy 1997;4(1):1-11.

19.  Suvitayavat W, Sumrongkit, Thirawarapan SS, Bunyapraphatsara N.  Effect of aloe preparation on histamine-induced gastric secretion in rat.  J Ethnopharmacol 2004;90:239-47.

20.  Kang M, Cho SY, Kim HS, Kim DH, Jeong CS.  Antigastritic and antiulcerative effect of Pulmuone healthy aloe gel.  Yakhak Hoechi 2005;49(3):237-43.

21.  Blitz JJ, Smith JW, Gerard JR.  Aloe vera gel in peptic ulcer therapy: preliminary report.  J A O A 1963;62:731/77-735/81.

22.  Wang J.  Manufacture and application of drug formation for trating gastropathy.  Patent: Faming Zhuanli Shenqing Gongkai Shomingshu CN 1579473, 2005:13 pp.

23.  Tan R, Luo L, Xu C, Li Y, Yu H, Ge H.  Aloe polysaccharide pharmaceutical formulations for treating chronic gastric ulcer or duodenal ulcer.  Patent: Faming Zhuanli Shenqing Gongkai Shomingshu CN 1416818, 2003:7 pp. 

24.  Goff S, Levenstein I.  Measuring the effects of topical preparations upon the healing of skin wounds.  J Soc Cos Chem 1964;15:509-18.

25.  Davis RH, Kabbani JM, Maro NP.  Aloe vera and wound healing.  J Am Podiatr Med Assoc 1987;77(4):165-9.

26.  Davis RH, Leitner MG, Russo JM, Byrne ME.  Wound healing.  Oral and topical activity of Aloe vera.  J Am Podiatr Med Assoc 1989;79(11):559-62.

27.  Davis RH, Parker WL, Samson RT, Murdoch DP.  Isolation of a stimulatory system in an Aloe extract.  J Am Podiatr Med Assoc 1991;81(9):473-8.

28.  Davis RH, Donato JJ, Hartman GM, Haas RC.  Anti-inflammatory and wound healing activity of a growth substance in Aloe vera.  J Am Podiatr Med Assoc 1994;84(2):77-81.

29.  Davis RH, DiDonato JJ, Johnson RW, Stewart CB.  Aloe vera, hydrocortisone, and sterol influence on wound tensile strength and anti-inflammation.  J Am Podiatr Med Assoc 1994;84(12):614-21.

30.  Davis RH.  Aloe plant for promotion of wound healing.  Patant: U S US 5,487,899 1996:11pp.

31.  Udupa SL, Udupa AL, Kulkarni DR.  A comparative study on the effect of some indigenous drugs on normal and steroid-depressed healing.  Fitoteropia 1998;69(6):507-10.

32.  Graham SP.  Folk medicine remedies in wound healing.  Clinicl Res 1980;34(2):400A.

33.  Lion Corp.  Pharmaceuticals for wound healing.  Patent: Jpn Kokai Tokkyo Koho JP 58 15,918[83 15,918], 1983:15pp.

34.  Heggers JP, Kucukcelebi A, Stabenau CJ, et al.  Wound healing effects of aloe gel and other topical antibacterial agents on rat skin.  Phytother Res 1995;9:455-7.

35.  Muller MJ, Hollyak MA, Moaveni Z, Brown TLH, Herndon DN, Heggers JP.  Retardation of wound healing by silver sulfadiazine is reversed by Aloe vera and nystain.  Burns 2003;29:834-6.

36.  Heggers JP, Kucukelebi A, Listengarten D, et al.  Benefical effect of aloe on wound healing in an excisional wound model.  J Altern Compl Med 1996;2(2):271-7.

37.  Heggers JP, Elzaim H, Garfield R, et al.  Effect of the combination of Aloe vera, nitroglycerin, and L-NAME on wound healing in the rat excisional model.  J Altern Compl Med 1997;3(2):149-53.

38.  Chithra P, Sajithlal GB, Chandrakasan G.  Influence of Aloe vera on collagen turnover in healing of dermal wounds in rats.  Indian J Exp Biol 1998;36(9):896-901.

39.  Chithra P, Sajithlal GB, Chandrakasan G.  Influence of Aloe vera on collagen characteristic in healing dermal wounds in rats.  Mol Cell Biochem 1998;181(1/2):71-6.

40.  Chithra P, Sajithlal GB, Chandrakasan G.  Influence of Aloe vera on the healing of dermal wounds in diabetic rats.  J Ethnopharmacol 1998;59(3):195-201.

41.  Davis RH, Leitner MG, Russo JM.  Aloe vera. A natural approach for treating wounds, edema, and pain in diabetes.  J Am Podiatr Med Assoc 1988;78(2):60-8.

42.  Somboonwong J, Thanamittramanee S, Jariyapongskul A, Patumraj S.  Therapeutic effects of Aloe vera on cutaneous microcirculation and wound healing in second degree burn model in rats.  J Med Assoc Thai 2000;83(4):417-25.

43.  Northway RB.  Experimental use of Aloe vera extract in clinical practice.  Veterinary Med 1975;70(1):89.

44.  Swaim SF, Riddell KP, Mc Guire JA.  Effects of topical medications on the healing of open pad wounds in dogs.  J Amer Anim Hosp Ass 1992;28(6):499-502.

45.  Goldstein J.  Damaged fish tissue treatment with a composition containing Aloe vera extract.  Patent: U S US 4,500,510 1985:5pp.

46.  Watcher MA, Wheeland RG.  The role to topical agents in the healing of full-thickness wounds.  J Dermatol Surg & Oncol 1989;15(11):1188-95.

47.  Miller MB, Koltai PJ.  Treatment of experimental frostbite with pentoxifylline and Aloe vera cream.  Arch Otolaryngol Head Neck 1995;121(6):678-80.

48.  Barnes TC.  The healing action of extracts of Aloe vera leaf on abrasions of human skin.  Amer Jour Bot 1947;34(10):597.

49.  Fulton JE.  The stimulation of postdermabrasion wound healing with stabilized Aloe vera gel-polyethylene oxide dressing.  J Dermatol Surg Oncol 1990;16(5):460-7.

50.  Shurygin AY.  The effect of a preparation of bacterolysin in therapeutic combination with aloe on the regenerative processes in the uninfected wound.  Frunze 1967:274.

51.  Zawahry ME, Hegazy MR, Helal M.  Use of aloe in treating leg ulcers and dermatoses.  Int J Dermatol 1973;12(1):68-73.

52.  Bernhard JD.  Aloe vera and vitamin E as dermatologic remedies.  J Amer Med Ass 1988;259(1):101.

53.  Bhanganada K, Kiettiphongthavorn W, Kaewchantr M, et al.  The use of jel aloe as a wound dressing: A comparison between jel aloe and povidone iodine on the effect of wound healing.  Mahidol Univ Annual Res Abstr 1989;16:173-83.

54.  Hunter D, Frumkin A.  Adverse reactions to vitamin E and Aloe vera preparations after dermabrasion and chemical peel.  Cutis 1991;47(3):193-6.

55.  Leung AY.  Aloe vera in cosmetics.  Drug Cosmet Ind 1977;120:34.

56.  Verma SBS, Schnlze HJ. Steigleder GK.  The effect of externally applied remedies containing Aloe vera gel on the proliferation of the epidermis.  Perfumeric and Kometik 1989;70(8):452-9.

57.  Visulthikosol V, Sukwanarat Y, Chowchuen B, Sriurirata S, Boonpucknavig V.  Effect of Aloe vera gel to healing of burn wound.  A clinical and histologic study.  J Med Ass Thailand 1995;78(8):403-7.

58.  Thompson JE.  Topical use of Aloe vera derived allantoin gel in otolaryngology [letter].  Ear, Nose, & Throat J 1991;70(1):56.

59.  Fulton Jr JE.  Dermabrasion-Loo-punch-excision technique for the treatment of acne-induced osteoma cutis.  J Dermatol Surg Oncol 1987;13(6):655-9.

60.  Cobble HH.  Stabilized Aloe vera gel.  Patent: US 3,892,853 1975.

61.  Andriani E, Bugli T, Aalders M, et al.  The effectiveness and acceptance of a medical device for the treatment of aphthous stomatitis. Clinical observation in pediatric age.  Minerva Pediatrica 2000;52(1-2):15-20.

62.  Poor MR, Hall JE, Poor AS.  Reduction in the incidence of alveolar osteritis in patients treated with the salicept patch, containing acemannan hydrogel.  J Oral Maxillofac Surg 2002;60(4):374-9.

63.  วรนุช  เกียรติพงษ์ถาวร และคณะ.  การเปรียบเทียบการหายของแผลภายหลังทำแผลด้วยวุ้นว่านหางจระเข้กับน้ำยาโพวิโดน ไอโอดีน.  โครงการพัฒนาการใช้สมุนไพร และยาไทยทางคลินิก (2526-2536) โดยคณะกรรมการโครงการพัฒนาการใช้สมุนไพรและยาไทยทางคลินิก
มหาวิทยาลัยมหิดล. หน้า 173-183. 

64.  กิตติพงศ์  สานิชวรรณกุล.  เทคนิคอย่างง่ายในการรักษาแผลกดทับและแผลไฟไหม้ในผู้ป่วยจิตเวชด้วยว่านหางจระเข้.  รายงานการวิจัย สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ   

65.  Schmist JM, Greenspoon JS.  Aloe vera dermal wound gel is associated with a delay in wound healing.  Obstertrics & Gynecol 1991;78(1):115-7.

66.  Garnick JJ, Singh B, Winkley G.  Effectiveness of a medicament containing silicon dioxide, aloe and allantoin on aphthous stomatitis.  Oral Surgery, Oral Medicine, Oral Pathnology, Oral Radiology, and Endodontics 1998;86(5):550-6.

67.  Thomas DR, Goode PS, LaMaster K, Tennyson T.  Acemannan hydrogel dressing versus saline dressing for pressure ulcers, A randomized, controlled trial.  Adv Wound Care 1998;11(6):273-6.

68.  Brasher WJ, Zimmermann ER, Collings CK.  The effects of prednisolone, indomethacin, and Aloe vera gel on tissue culture cells.  Oral Surgery, Oral Medicine, and Oral Pathology 1969;27(1):122-8.

69.  Winters WD, Benavides R, Clouse WJ.  Effects of aloe extracts on human normal and tumor cells in vitro.  Economic Bot 1981;35(1):89-95.

70.  Danhof IE, McAnalley BH.  Stabilized Aloe vera: effect on human skin cells.  Drug Cosmetic Indistry, August 1983;133(2):53-4,101.

71.  Yagi A, Egusa T, Arase M, Tanabe M, Tsuji H.  Isolation and characterization of the glycoprotein fraction with a proliferation-promoting activity on human and hamster cells in vitro from Aloe vera gel.  Planta Med 1997;63(1):18-21.

72.  Yang M-R, Kang CG, Roh YS, et al.  The glycopeptide, a promoter of thymidine uptake from Aloe vera.  Nat Prod Sci 1998;4(2):62-7.

73.  Choi S-W, Son B-W, Son Y-S, Park Y-I, Lee S-K, Chung M-H.  The wound-healing effect of a glycoprotein fraction isolated from Aloe vera.  British J Dermatol 2001;145(4):535-45.

74.  Lee KY, Park JH, Chung MH, et al.  Aloesin up-regulates cyclin E/CDK2 kinase activity via inducing the protein levels of cyclin E, CDK2, and CDC25A in SK-HEP-1 cells.  Biochem Mol Biol Int 1997;41(2):285-92.

75.  Rubel BL.  Possible mechanisms of the healing actions of aloe gel.  Cosmet Toiletries 1983;98(6):109,109-14.

76.  Heggers, JP, Pelley RP, Robson MC.  Beneficial effects of aloe in wound healing.  Phytother Res 1993;7:S48-S52.

77.  Chithra P, Sajithlal GB, Chandrakasan G.  Influence of Aloe vera on the glycosaminoglycans in the matrix of healing dermal wounds in rats.  J Ethonopharmacol 1995;59:179-86.

78.  Barrantes E, Guinea M.  Inhibition of collagenase and metalloproteinases by aloins and aloe gel.  Life Sci 2003;72:843-50.

79.  Mcanalley BH, Carpenter RH, Mcdaniel HR.  Wound healing accelerated by systemic administration of polysaccharide from aloe.  Patent: U S US 5,488,737 1995:12pp.

80.  Qiu Z, Mahiou B, Pasmapriya AA, Farrow T.  Process for the preparation of immunomodulatory polysaccharides from aloe.  Patent: U S US 2003 96,378 2003;17pp.

81.  Ni Y, Yates KM.  Delivery of physiological agents with in-situ gels comprising anionic polysaccharides.  Patent: U S Pat Appl Publ US 2005084534, 39 pp.  

82.  Wang Z, Tang Z.  New hyaluronic acid-containing scar-free composite biomaterial.  Patent: Faming Zhuanli Shenqing Gongkai Shuomingshu CN 1406633, 8 pp.    

83.  Bilton GL.  Enzyme wound-healing ointment.  Patent: PCT Int Appl WO 8402846, 18 pp.

84.  Pickart LR.  Metal complexes of aloe extracts for wound healing and hair growth promotion.  Patent: PCT Int Appl WO 95 26,198 1995:29pp.

85.  Serban GP, Henry SM, Cotty VF, Marcus AD.  In vivo evaluation of skin lotions by electrical capacitance: I. The effect of several lotions on the progression of damage and healing after repeated insult with sodium lauryl sulfate.  J Soc Cosmet Chem 1981;32:407-19.

86.  Yamada M.  Aloe-containing degreasing cottons for skin cleaning.  Patent: Jpn Kokai Tokkyo Koho JP 08,168,517 [96,168,517] 1996:3pp.

87.  Mulder G.  Wound cleansers free of sensitizing agents.  Patent: U S US 5,565,189 1996:4pp.

88.  Schulman JM.  Medicated gels for healing apthous ulcers.  Patent: U S US 5,503,822 1996:3pp.

89.  ณรงค์ชัย ประสิทธิ์ภูริปรีชา นิศา อินทรโกเศส โอภา วัชรคุปต์ พิสมัย ทิพย์ธนทรัพย์.  การทดลองใช้สารสกัดว่านหางจระเข้กับแผลที่เกิดจากรังสีบำบัด.  รายงานโครงการพิเศษ คณะเภสัชศาสตร์  มหาวิทยาลัยมหิดล, 2529.

90.  Bosley C, Smith J, Baratti P, et al.  A Phase III trial comparing an anionic phospholipid-based (APP) cream and Aloe vera-based gel in the prevention and treatment of radiation dermatitis.  Int J Radiat Oncology Biol Physics 2003;57(2):S438.

91.  Collins CF, Collins C.  Roentgen dermatitis treated with fresh whole leaf of Aloe vera.  Amer J Roentgen 1935; 33(3):396-7.

92.  Fine A, Brown S.  Cultivation and clinical application of Aloe vera leaf.  Radiology 1939;32:735-6

93.  Flagg J.  Aloe vera gel in dermatological preparations.  Am Perfumer Aromal 1959;74(4):27-8,61.

94.  Horn CL.  Botanical science helps to develop a new relief for human suffering.  Jour New York Bot Gard 1941;42(496):88-92.

95.  Loveman AB.  Leaf of Aloe vera in treatment of roentgen ray ulcers.  Archives Dermatol Syphilol 1937:36:838-43.

96.  Mandeville FB.  Aloe vera in the treatment of radiation ulcers of mucous membranes.  Radiology 1939;32:598-9.

97.  Olsen DL, Raub Jr.W, Bradley C, et al.  The effect of Aloe vera gel/mild soap versus mild soap alone in preventing skin reactions in patients undergoing radiation therapy.  Oncology Nursing Forum 2001;28(3):543-7.

98.  Rattner DH.  Roentgen ray dermatitis with ulcer.  Arch Dermatol Syphilol 1936;33:593-4.

99.  Rostotskit BK, Aleshkina YA.  Aloe emulsion.  Patent: U S S R 111, 903 1958.

100.  Rowe TD.  Effect of fresh Aloe vera jell in the treatment of third degree roentgen reactions on white rats.  J Amer Pharm Ass Sci Ed 1940;29:348-50.

101.  Rowe TD, Lovell BK, Parks LM.  Further observations on the use of Aloe vera leaf in the treatment of third degree x-ray reactions.  J Amer Pharm Ass Sci Ed 1941;30:266-9.

102.  Sato Y, Ohta S, Shinoda M.  Studies on chemical protectors against radiation. XXXI.  Protection effects of Aloe arborescens on skin injury induced by X-irradiation.  Yakugaku Zasshi 1990;110(11):876-84.

103.  Sato Y, Kamazawa N, Suzuki M, Wang CM, Ohta S, Shinoda M.  Studies on chemical protectors againgst radiation. XXXIII.  Protective mechanisms of various compounds against skin injury induced by radiation.  Yakugaku Zasshi 1991;111(1):51-8.

104.  Wright CS.  Aloe vera in the treatment of roentgen ulcers and telangiectasis.  J A M A 1936;1061363-4.

105.  Heggie S, Bryant GP, Tripcony L, et al.  A phase III study on the efficacy of topical Aloe vera gel on irrdiatied breast tissue.  Cancer Nursing 2002;25(6):442-51.

106.  Lawrence D.  Treatment for flash burns of the conjunctiva.  N Engl J Med 1984;311(6):413.

107.  Lushbaugh CC, Hale DB.  Experimental acute radiodermatitis following beta irradiation. I: Histopathological study of the mode of action of therapy with Aloe vera.  Cancer 1953;6:690-8.

108.  Williams M, Bruk M, Loprinzi CL, et al.  Phase III double-blind evaluation of an Aloe vera gel as a prophylactic agent for radiation-induced skin toxicity.  Int J Radiat Oncol Biol Phys 1996;36(2):345-9.

109.  Wang Z, Wang Y, Huang Z, Zhong S, Chen Q, Xiao M.  Protective effect of aloe polysaccharides in radiation injured mice.  Zhongcaoyao 2002;33(3):251-3.

110.  Burger A, Greeber M, Schuster O.  Aloe vera.  The renacence of a traditional natural drug as a dermopharmaceuticol.  SOFW J 1994;120(9):526,528-9.

111.  Strickland FM, Pelley RP, Kripke ML.  Cytoprotective oligosaccharide from aloe preventing damage to the skin immune system by UV radiation.  Patent: PCT Int Appl WO 98 09,635, 1998:65pp.

112.  Lee CK, Han SS, Mo YK, et al.  Prevention of ultraviolet radiation-induced suppression of accessory cell function of Langerhans cells by Aloe vera gel components.  Int J Immunopharmacology 1997;37(2-3):153-62.

113.  Lee CK, Han SS,  Shin YK, et al.  Prevention of ultraviolet radiation-induced suppression of contact hypersensitivity by Aloe vera gel components.  Int J Immunopharmacology 1999;21(5):303-10.

114.  Guinea M, Barrantes E.  Aloe gel antagonized raised up of matrix metallo proteinases in fibroblasts exposed to UVA radiation.  Phytomedicine Supp II 2000:103.

115.  ลือรัตน์ อนุรัตนพานิช  สมศักดิ์ ตั้งใจรักการดี  พิมลพรรณ นิตยานุกุล.  การตั้งตำรับใช้เฉพาะที่ “ว่านหางจระเข้สำหรับเป็น anti-sunburn”  รายงานโครงการพิเศษ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล, 2534.

116.  Chen L, Wu K, Gao D.  Preparation of aloe sun protection and moisturizing retension lotion.  Dalian Qinggongye Xueyuan Xuebao 2003;22(4):259-61.

117.  Koehler T.  Skin care emulsions containing high concentrations of aloe juice for treatment of sunburns.  Patent: Ger Offen DE 10,242,138; 2001:4pp.

118.  Crowell J, Hilsenbeck S, Penneys N.  Aloe vera does not affact cutaneous erythema and blood flow following ultraviolet B exposure.  Photo-Dermatology 1989;6(5):237-9.

119.  Leenutaphong V, Chunhajinda S, Sunthonpalin P, Boonchai W.  Can Aloe vera treat or protect from sunburn?  Siriraj Hosp Gaz 1998;50(1):91-3.

120.  Rodriguea-Bigas M, Cruz NI, Sua¢rez A.  Comparative evaluation of Aloe vera in the management of burn wounds in guinea pigs.  Plast Reconstr Surg 1988;81(3):386-9.

121.  Frumkin A.  Aloe vera, salicylic acid, and aspirin for burns.  Plast Reconstr Surg 1989;83(1):196.

122.  Kivett WF.  Aloe vera for burns.  Plast Reconstr Surg 1989;83(1):195.

123.  Kaufman T, Newman AR, Wexler MR.  Aloe vera and burn wound healing.  Plast Reconstr Surg 1989:1075-6.

124.  Kaufman T, Kalderon N, Ullmann Y, Berger J.  Aloe vera gel hindered wound healing of experimental second-degree burns: A quantitative controlled study.  JBCR 1988;9(2):156-9.

125.  Duansak D, Somboonwong J, Patumraj S.  Effects of Aloe vera on leukocyte adhesion and TNF-alpha and IL-6 levels in burn wounded rats.  Clin Hemorhel Microrirc 2003;29(3-4):239-46.

126.  Bunyapraphatsara N, Jirakulchaiwong S, Thirawarapan S, Manonukul J.  The efficacy of Aloe vera cream in the treatment of first, second and third degree burns in mice.  Phytomedicine 1996;2(3):247-51.

127.  Rovatti B, Brennan RJ.  A comparative study of the immediate and delayed histopathological changes of the skin in untreated and treated thermal burns.  Ind Med Surg 1959;28:364-8.

128.  Cera LM, Heggers JP, Robson MC, Hagstrom WJ.  The therapeutic efficacy of Aloe vera cream (Dermaide AloeÒ) in thermal injuries: Two case reports.  J Am Anim Hosp Assoc 1980;16(5):768-72.

129.  Farkas A.  Topical medicament containing aloe polyuronide for treatment of burns and wounds.  Patent: U S 3,103,466, 1963:4pp.

130.  Farkas A.  Methylation of polysaccharides from aloe plants for use in treatment of wounds and burns.  Patent: U S 3,360,510, 1967:3pp.

131.  Thamlikitkul V, Bunyapraphatsara N, Riewpaiboon W, et al.  Clinical trial of Aloe vera Linn. for treatment of minor burns.  Siriraj Hosp Gaz 1991;43(5):313-6.

132.  Heck E, Head M, Nowak D, Helm P, Baxter C.  Aloe vera (gel) cream as a topical treatment for outpatient burns.  Burns 1979;7(1):291-4.

133.  Ship G.  Is topical Aloe vera plant mucus helpful in burn treatment?  JAMA 1977;238(16):1770.

134.  Crewe JE.  The external use of aloes.  Minnesota Med 1937;20:670-3.

135.  Crewe JE.  Aloes in the treatment of burns and scalds.  Minnesota Med 1939;22:538-9.

136.  Bracken WM, Cuppage F, Mclaury RL, KirwinC, Klaassen CD.  Comparative effectiveness of topical treatment for hydrofluric acid burns.  J Occup Med 1985;27(10):733-9.

137.  Alliger H, Roozdar H.  Chlorine dioxide skin medicating compositions for preventing irritation.  Patent: U S US 5,616,347 1997:6pp.

138.  Suzuki I.   Alocutin B.   Jpn.   Patent, Kokai Tokkyo Koho 79 73,111 (C1.A61K35-78), 1979.

139.  Busing KH.  Hyaluronidase inhibition of some naturally occurring substances used in therapy.  Arzneimisttel-Forsch 1955;5:320-2.  

140.  Ajinomoto Co., Inc.  Aloctin A.  Patent: Jpn Kokai Tokkyo Koho JP 81 87,593, 1979. 

141.  Suzuki I.  Antiinflammatory agent.  Patent: Eur Pat Appl 25,873 ,1981.

142.  Saito H, Ishiguro T, Imanishi K, Suzuki I.  Pharmacological studies on a plant lectin aloctin A. II. Inhibitory effect of aloctin A on experimental models of inflammation in rats.  Japan J Pharmacol 1982;32:139-42.

143.  Ohuchi K, Watanaba M, Takahashi E, et al.   Lectins modulate prostaglandin E2 production by rat peritoneal macrophages.   Agent Action 1984; 15(3-4): 419-23.

144.  Esua MF, Rauwald J-W.  Novel bioactive maloyl glucans from Aloe vera gel: isolation, structure elucidation and in vitro bioassays.  Carbohydrate Reasearch 2006;341(4):355-64.

145.  Fujita K, Teradaira R, Nagatsu T.  Bradykininase activity of aloe extract.  Biochem Pharm 1976;25:205. 

146.  Fujita K, Ito S, Teradaira R, Beppu H.  Properties of a carboxypeptidase from aloe.  Biochem Pharmacol 1979;28(7):1261-2.

147.    Atta AH, Alkofahi A.  Anti-nociceptive and anti-inflammatory effects of some Jodanian medicinal plant extracts.  J Ethnopharmacol 1998;60:117-24.

148.    Davis RH, Leitner MG, Russo JM.  Topical anti-inflammatory activity of Aloe vera as measured by ear swelling.  J Am Podiatr Med Assoc 1987a;77(11):610-2.

149.    Davis RH, Leitner MG, Russo JM, Byrne ME.  Anti-inflammatory activity of Aloe vera against a spectrum of irritants.  J Am Podiatr Med Assoc 1989;79(6):263-76.

150.    Davis RH, Rosenthal KY, Cesario LR, Rouw GA.  Processed Aloe vera administered topically inhibits inflammation.  J Am Podiatr Med Assoc 1989;79(8):395-7.

151.    Davis RH, Maro NP.  Aloe vera and gibberallin.  Anti-inflammatory activity in diabetes.  J Am Podiatr Med Assoc 1989;79(1):24-6.

152.    Davis RH, Parker WL, Murdoch DP.  Aloe vera as a biologically active vehicle for hydrocortisone acetate.  J Am Podiatr Med Assoc 1991;81(1):1-9.

153.    Davis RH, Parker WL, Samson RT, Murdoch DP.  The isolation of an active inhibitory system from an extract of Aloe vera.  J Am Podiatr Med Assoc 1991;81(5):258-61.

154.    Davis RH, Stewar GJ, Bregman PJ.  Aloe vera and the inflamed synovial pouch model.  J Am Podiatr Med Assoc 1992;82(3):140-8.

155.    Magnuson JA, Waller TA.  Aloe as ingrediant.  Drug Cosmet Ind 1991;118(6):20-2.

156.    Shinpo M, Kameyama S, Tokita F.  Antiinflammatory compositions containing aloe extracts and steroids.  Patent: Japan Kokai 78 59,019 ,1978:6pp.

157.    Shimpo K, Tda C, Chihara T, Beppu H, Kaneko T, Kuzuya H.  Aloe arborescens extract inhibits TPA-induced ear oedema, putrescine increase and tumour promotion in mouse skin.  Phytother Res 2002;16(5):491-3.

158.    Davis RH, Agnew PS, Shapiro E.  Antiarthritic activiry of anthraquinones found in aloe for podiatric medicine.  J Am Podiatr Med Assoc 1986;76(2):61-6.

159.  Hutter JA, Salman M, Stavinoha WB, et al.  Antiinflammatory C-glycosyl chromone from Aloe barbadensis.  J Nat Prod 1996;59(5):541-3.

160.      Kodym A, Grzeskowiak E, Partyka D, Marcinkowski A, Kaczynska-Dyba E.  Biopharmaceutical assessment of eye drops containing aloe (Aloe arborescens Mill.) and neomycin sulphate.  Acta Polonide Pharmaceutica 2002;59(3):181-6.

161.    Nakagomi K, Oka S, Tomizuka N, Yamamoto M, Masui T, Nakazawa H.  A novel biological activity in aloe components: Effects on mast cell degranulation and piatelet aggregation.  Rep Ferment Res Inst 1935;(63):23-30.

162.    Capasso F, Masocolo N, Autore G, Ruraccio MR.  Effect of indomethacin on aloin and 1,8-dioxyanthraquione-induced production of prostaglandins in rat isoated colon.  Prostaglandins 1983;26(4):557-62.

163.    Bowden RA.  A mannose rich extract reduces inflammation by inhibiting b(2)-integrins (Aloe vera, neutrophil, adhesion).  Diss Abstr Int, B 1998;58(7):3543.

164.    Upupa SL, Udupa AL, Kulkarni DR.  Anti-inflammatory and wound healing properties of Aloe vera.  Fitoterapia 1994;66(2):141-6.

165.      Robinson M.  Medical therapy of inflammatory bowel disease for the 21st century.  Eu Surg Supplement 1998;74(582):90-8.

166.    Bautista-Perez R, Segura-Cobos D, Vazquez-Cruz B.  In vitro antibradykinin activity of Aloe barbadensis gel.  J Ethnopharmacol 2004;93:89-92.

167.      Saito H.  Purification of active substances of Aloe arborescens Miller and their biological and pharmacological activity.  Phytother Res 1993;7:S14-9.

168.  Yagi A, Hamada K, Mihashi K, Harada N, Nishioka I.  Structure determination of polysaccharides in Aloe saponaria (Hill.) Haw. (Liliaceae).  J Pharm Sci 1984;73(1):62-5.

169.    ’t Hart LA, van den Berg AJJ, Kuis L, van Dijk H, Labadie RP.  An Anti-complementary polysaccharide with immunological adjuvant activity from the leaf parenchyma gel of Aloe vera.  Planta Med 1989;55:509-12.

170.    Yagi A, Harada N, Yamada H, Iwadare S, Nishioka I.  Antibradykinin active material in Aloe saponoria.  J Pharm Sci 1982;71:1172-4.

171.    Yagi A, Hrada N, Shimomura K, Nishioka I.  Bradykinin-degrading glycoprotein in Aloe arborescens var. natalensis.  Planta Med 1987:19-21.

172.    Beppu H, Fujita K.  Isolation and the pharmacological activities of the effective compounds Aloe arborescens Mill var. natalensis Berger.  Int Congress of Phytotherapy, Seoul, Korea.  October 16-17, 1991:37.

173.    Ito S, Teradaira T, Beppu H, Obata M, Nagatsu T, Fujita K.  Properties and pharmacological activity of carboxypeptidase in Aloe arborescens Mill var. natalensis Berger.  Int Congress of Phytotherapy, Seoul, Korea.  October 16-17, 1991:39.

174.    Ito S, Teradaira R, Beppu H, Obata M, Fujita K.  Biochemical properties of carboxypeptidase from Aloe arborescens Miller var. natalensis Berger.  Phytother Res 1993;7:S26-9.

175.    Obata M, Ito S, Beppu H, Nagatsu T, Fujita K.  Mechanism of anti-inflammatory and anti-thermal burn action of Aloe arborescens Mill var. natalensis Berger.  Int Congress of Phytotherapy, Seoul, Korea.  October 16-17, 1991:30.

176.    Obata M, Ito S, Beppu H, Fujita K.  Mechanism of antiinflammatory and antithermal burn action of Cpase from Aloe arborescens Miller var. natalensis Berger in rats and mice.  Phytother Res 1993;7:S30-3.

177.    Langmead L, Makins RJ, Rampton DS.  Anti-inflammatory effects of Aloe vera in human colorectal musoca in vitro.  Aliment Pharmacol Ther 2004;19(5):521-7.

178.    Penneys NS.  Inhibition of arachidonic acid oxidation in vitro by vehicle components.  Acta Derm-Venereol 1982;62(1):59-61.

179.  Bezakova L, Oblozinsky M, Sykorova M, Paulikova I, Kostalova D.  Antilipoxygenase activity and trace elements content of Aloe vera in relation to therapeutic effect.  Slovenska Farmacie 2005;54(1):43-6.

180.  Ro JY, Lee BC, Hung MH, Lee SK, Sung CK, Kim KH, Park YI. The inhibitory mechanism of aloe glycoprotein (NY945) on the mediator release in the guinea pig lung mast cell activated with antigen-antibody complexes.  J Physiol Pharmacol 1998;2(1):119-31.

181.    Heggers JP, Robson MC, Manavalen K, et al.  Experimental and clinical observations on forstbite.  Ann Emerg Med 1987;16(9):1056-62.

182.    Yagi A, Kabash A, Mizuno K, Moustafa SM, Khalifa TI, Tsuji H.  Radical scavenging glycoprotein inhibiting cyclooxygenase-2 and thromboxane A2 synthase from Aloe vera gel.  Planta Med 2003;69:269-71.

183.    Zachary LS, David Jr JS, Herrers JP, et al.  The role of thromboxane in experimental inadvertent intra-arterial drug injections.  J Hand Surg 1987;12A(2)240-5.

184.    Lindsey KL, Jager AK, Viljoen AM.  Cyclooxygenase inhibitory activity of Aloe species.  South African J Botany 2002;68(1):47-50.

185.    Vazquez B, Avila G, Segura D, Escalante B.  Antiinflammatory activity of extracts from Aloe vera gel.  J  Ethnopharmacol 1996;55:69-75.

186.    Ando N, Yamaguchi I.  Sitosterol from Aloe vera (Aloe vera (L.) Burm. f.) gel.  Kenkyu Kiyo-Tokyo Kasei Daigaku 1990;30:15-20.

187.    Waller GR, Mangiafico S, Ritchey CR.  A chemical investigation of Aloe barbadensis Miller.  Proceeding of Oklahoma Academy of Science 1978;58:69-76.

188.    Kinoshita K, Koyama K, Takahashi K, Noguchi Y, Amano M.  Steroid glucosides from Aloe barbadensis.  J Japanese Botany 1996;71:83-6.

189.    Vajaragupta O, Thiptanasup P, Rochanaonda C, Busapawan W.  Aloe 1: Screening test for dermatological treatment.  R T A Med J 1986;39(4):223-30.

190.    Busciglio JA.  Antiinflammatory topical compositions containing lidocaine and diphenhydramine.  Patent: U.S. US 4,748,022 ,1988:5pp.

191.    Chauhan O, Godhwani JL, Khanna NK, Pendse VK.  Antiinflammatory activity of Muktashukti bhasma.  Indian J Exp Biol 1998;36(10):985-9.

192.    Lion Corp.  Topical anti-inflammatory formulations containing aloe extracts.  Patent: Jpn Kokai Tokkyo Koho JP 59 13,716 [84 13,716] ,1984:12pp.

193.    Hayashi M, Suzuki T, Asano K, et al.  Pharmacological studies on combined product of crude drug.  Poltistan: the anti-inflammatory effects and the general pharmacological studies.  Oyo Yakuri 1978;16(3):503-19.

194.  Ortiz R, Fernandez V.  Post hair removal skin care lotions containing hydrocortisone acetate and vitamin and aloe extracts and soybean oils.  Patent: U S  US 6767534 2004:4 pp.

195.  Ortiz R, Fernandez V.  Therapeutic after shave care lotions containing Aloe vera gel and vitamins C and E and hydrocortisone.  Patent: U S US 6352691 1999:
3 pp.

196.    Brudner IK, Baranova LL.  Treatment of acne conglobata.  Zdravookhr Beloruss 1972;18(10):62-3.

197.    Jain A, Basal E.  Inhibition of Propionibacterium acnes-induced mediators of inflammation by Indian herbs.  Phytomedicine 2003;10(1):34-8.

198.    Orafidiya LO, Agbani EO, Oyedele AO, Babalola OO, Onayemi O, Aiyedun FF.  The effect of Aloe vera gel on the anti-acne properites of the essential oil of Ocimum gratissimum Linn leaf. – a preliminary clinical investigation.  The Inter J Aromatherapy 2004;14:15-21.

199.    Susanka F.  Therapeutical preparation for treating respiratory tract inflammations.  Patent: Austrian 172,669 ,1952.

200.    Grigor’eva IF.  Treatment of children with persistent cough and pharyngitis.  Vestn Otorinolaringol 1985;0(4):13-6.

201.    Matsui H, Matsukura T.  Cough drops containing aloe polysaccharides.  Patent: Japan Kokai 75,155,664 ,1975:3pp.

202.    McCauley RL, Heggers JP, Robson MC.  Frostbite. Methods to minimize tissue loss.  Postgrad Med 1990;88(8):67-8,73-7.

203.    Marchuk GI, Zhivoderov VM, Berbentsova AP, et al.  Biological stimulation in chronic nonspecific pulmonary diseases.  Ter Arkh 1982;54(1):31-7.

204.    Timina VA, Faustova GM.  Changes of blood serum properdin in patients with parodontosis during methyluracil (methacyl) treatment.  Stomatologiya 1971;50(2):77-9.

205.    Noskov AD.  Treatment of parodontosis by injections of aloe extract and their effect on phosphorus-calcium metabolism.  Stomatologiya 1966;15(4):13-5.

206.  King RM, Carroll TF.  Aloe vera gel toothpaste.  Patent:U S US 5294434 1991:6 pp.

207.    Lerner FN.  Investigation of effects of proteolytic enzymes, aloe gel and iontophoresis on chronic and acute athletic injuries.  Chiropractic Sports Med 1987;1(3):106-10.

208.  Langmead L, Feakins RM, Goldthorpe S, Holt H, Tsironi E, De Silva A et al.  Randomized, double-blin, placebo-controlled trial of oral Aloe vera gel for active ulcerative colitis.  Alimentary Pharmacology and Therapeutics 2004;19(4):739-47.

209.  Villa C.  Composition having antioxidant, anti-inflammatory and immunostimulant actions.  Patent: Eur Pat Appl EP 1604677 22005:9 pp.

210.  Wang X.  Manufacture of Aloe arborescens health food.  Patent: Faming Zhuanli Shenqing Gongkai Shoumingshu CN 1605283 2005:10 pp.

211.  Jung MH, Jung SY, Kim GW, Lee SG, Park YI.  Composition for forming blood vessel, preventing and curing arthritis containing beta-sitosterol.  Patent: Repub Korean Kongkae Taeho Kongbo KR 2001048289 2001.

212.  Mukerji B.   The Indian pharmaceutical codex, Vol 1, Newdelhi, India 1953.

213.  Ishii Y, Tanizawa, Ikemoto C, Takino Y.  Stuies of aloe I. Cathartic effects.  Yakugaku Zasshi 1981;101(3):254-8.

214.  Mapp RK, McCarthy TJ.  Assessment of pugative principles in aloes.  Planta Medica 1970;18(4):361-5.

215.  Fuller HC.  Laxative and bitter tonics drugs.  Journal of the Association of Official Agriculture Chemists 1924;8:23-5.

216.  Ueda N.  Effect of ND-10, a new herbal laxative, in rats.  Yakuri to Chiryo 1988; 26(10):1693-9.

217.  Frank CM.  Mode of action of anthraquinone purgatives in the cat.  Proc Nova Scotian Inst Sci 1933;18:53-67.

218.  Hazleton LW, Talbert KD.  J Am Pharm Assoc 1944;33:170-3.  

219.  Gruber CM, William TKB, Richardson LK.   Response of intact small intestine in non-anesthetized dogs to cathartic agents, to morphine and atropine.   Proc Soc Exp Biol & Med 1931; 28(5): 470-2.

220.  Green MW.   The irritant effect of aloin.   Preliminary note.   J Am Pharm Assoc 1941; 30: 186-7.

221.  Beccari E.   The pharmacology of the anthraquinone drugs, studied on the intestine in situ.   IV.   The action of alo in the lumen of the intestine on the resporption and secretion of the large intestine.   Arch Farmacol Sper 1942; 74: 33-5.

222.  Ishii Y, Takino Y, Toyo'oka T, et al.  Studies of aloe. VI. Cathartic effect of isobarbaloin.  Biol Pharm Bull 1998;21(11):1226-7.  

223.  Ishii Y, Tanizawa H, Takino Y.  Studies of aloe. IV. Mechanism of cathartic effect. (3).  Biol Pharm Bull 1994;17(4):495-7.

224.  Ishi Y, Tanizawa H, Takino Y.  Studies of aloe. III. Mechanism of cathartic effect. (2).  Chem Pharm Bull 1990;38(1):197-200.

225.  Auterhoff H, Ball B.  Evaluation of aloe drugs and of preparations containing aloe.  Arzneimittel-Forsch 1954;4:725-9.   

226.  Yagi T, Yamauchi K, Kuwano S.  The synergistic purgative action of aloe-emodin anthrone and rhein anthrone in mice:synergism in large intestinal propulsion and water secretion.  J Pharm Pharmacol 1997;49(1):22-5.  

227.  Lin R.  Manufacture of medicine containing extracts of cassia, aloe and Areca catechu for middle aged and aged people to prevent and treat constipation.  Faming Zhuanli Shenqing Gongkai Shuomingshu 2005 CN 1579502,13pp.  

228.  Yu C.   Ingestible laxative beverage.  Patent:U S PAT APPL PUBL US 2002 187,235 2002:7pp.

229.  Kubota K, Murase I, Nakamura H.  Laxatives containing catechin, aloin, and horse fats.  Patent:Jpn Kokai Tokkyo Koho JP 2002 03,388 2002:8pp.

230.    Yokel RA, Ogzewalla CD.  Effects of plant ingestion in rats determined by the conditioned taste aversion procedure.  Toxicon 1981;19(2):223-32.

231.    Herlihy JT, Bertrand HA, Kim JD, Yu BP.  Effects of Aloe vera ingestion in the rat. I.   Growth food and fliud intake and serum chemistry.  Phytother Res 1998;12(3):183-8.

232.    Shah AH, Qureshi S, Tariqu M, Ageel AM.  Toxicity study on six plants use in the traditional Arab system of medicine.  Phytother Res 1989;3(1):26-9.

233.    Bhakuni DS, Dhar ML, Dhar MM, Dhawan BN, Gupta B, Srimali RC.  Screening of Indian plants for biological activity Part III.  Indian J Exp Biol 1971;9:91.

234.  Parra AL,Yhebra RS, Sardinas IG, Buela I.  Comparative study of the assay of Artemia salina l. And the estimate of the medium lethal dose (LD50 value) in mice, to determine oral acute toxicity of plant extracts.  Phytomedicine 2001;8(5):395-400.  
        235.    Pande S, Kumar M, Kumar A.  Radioprotective efficacy of Aloe vera leaf extract.  Pharmaceutical Biol 1998;36(3):227-32.

236.    Dhar ML, Dhar MM, Dhawan BN, Mehroira BN, Ray C.  Screening of Indian plants for biological activity.  Part I.  Indian J Exp Biol 1968;6:232-47.

237.    Herlihy JT, Kim JD, Kalu DN, et al.  Effects of Aloe vera ingestion in the rat. II. Hormonal and metabolic characteristics.  Phytother Res 1998;12(5):355-60.

238.    Solov’eva VP.  Effect of aloe extract on some biochemical indicators of normal and sick persons.  Vrachebnoe Delo 1958:93-4.

239.    Stimpson HS.  Aloes socotrins.  J Am Inst Homeopathy 1926;19:101-4.

240.    Hashimoto T.  Experimental investigation of the effect aloetics on the femele genitals of the normal rabbit.  Japanese Jour Obsletr and Gynecol 1930;13(1):54-8.

241.    Dominguez-Soto L.  Photodermatitis to Aloe vera.  International Dermatology 1992;31(5):372.

242.    Gonnard P, Pelou A, Schmitt H.  Histaminic action of therapeutic tissue extract.  Ann Pharm Frang 1952;10:607-10.

243.    Morrow DM, Rapaport MJ, Strick RA.  Hypersensitivity to aloe.  Arch Dermatol 1980;116(9):1064-5.

244.    Wolfle D, Schmutte C, Westendorf J, Marquardt H.  Hydroxyanthraquinones as tumor promoters: enhancement of malignant transformation of C3H mouse fibroblasts and growth stimulaion of primary rat hepatocytes.  Cancer Res 1990;50(20):6540-4.

245.    Collier HOJ, McDonald-Gibson WJ, Saeed SA.  Stimulation of prostaglandin biosynthesis by drugs: effecs in vitro of some drugs affecting gut function.  Br J Pharmacol 1976;58(2):193-9.

246.    Gerchow J.  Poisoning with anthraquinone derivatives.  Med Monatsschr 1951;5:328-30.

247.    Schmidt L.  Pharmacology and toxicology of laxatives.  Naunyn-Schmiedebergs Archiv exptl Pathol Pharmakol 1955;26:207-18.

248.    Berrar M.  The action of aloin on the metabolism.  A contribution to the physiology of artificial gout and artificial fever.  Biochem Z 49:426.

249.    Wang W, Cuyckens F, Van den Heuvel H, et al.  Structural characterization of chromone C-glucosides in a toxic herbal remedy.  Rapid Commun Mass Spectrom 2003;17(1):49-55.

250.  Zhou Y, Feng Y, Wang H, yang H, Feng X, Yu Z. et al.  90-day subchronic toxicity study of aloe whole-leaf powder.  Weisheng Yanjiu 2003;32(6):590-3. 

251.    Jirakulchaiwaong S, Wongkrajang Y, Bunyapraphatsara N, Atisook K.  Toxicological evaluation of fresh and preserved aloe gel.  Proceedings of a Symposium held on the Occasion of the 60th Brithday of Professor  Norman R. Farnsworh, 1990:91-7.

252.   Fogleman RW, Shellenberger TE, Balmer MF, Carpenter RH, McAnalley BH.  Subchronic oral administration of acemannan in the rat and dog.  Vet Hum Toxicol 1992a;34(2):144-7.

253.   Wattanasrisin J.  Effects of Aloe vera gel on serum transaminases, BUN and creatinine levels in weanling rats.  MS Thesis, Mahidol University 1988:355-6.

254.   Fogleman RW, Chapdelaine JM, Carpenter RH, McAnalley BH.  Toxicologic evaluation of acemannan in the mouse, rat and dog.  Vet Hum Toxicol 1992b;34(3):201-5.

255.    Degtiarenko TV.  The effect of tissue preparations on the developments of anaphylaxis.  Oftalmologicheskii Zhurnal 1990;(7):428-32.

256.   Trakhtenberg SB.  Anaphylactic shock after injection of aloe.  Klin Med 1970;48(1):140-1.

257.   Bharduri B, Ghese CR, Bose AN, Moza BK, Basu UP.  Antifertility activity of some medicinal plants.  Indian J Exp Biol 1968;6:252-3.

258.   Prakash AO, Mathur R.  Screening of Indian plants for antifertility activity.  Indian J Exp Biol 1976;14:623-5.

259.  Procrnow L.  Experimantal contribution to the study of the action of popular abortifacients.  Arch Intern Pharmacodyn 1912;21:313-9.

260.  Saha JC, Savini EC, Kasinathan S.  Ecbolic properties of Indian medicinal plants.  Indian J Med Research 1961;49:130-51.

261.   Fahim MS, Wang M.  Zinc acetate and lyophilized Aloe barbadensis as vaginal contraceptive.  Contraceptions 1996;53(4):231-6.

262.  Goswami GS, Bokadia MM.  The effect of extracts of Aloe barbadensis leaves on the fertility of female rats.  Indian Drugs 1979;16:124-6.

263.  Gupta ML, Gupta TK, Bhargava KP.  A study of antifertility effects of some indegenous drugs.  J Res Indian Med 1971;6:112-6.

264.   Prakash AO, Gupta RB, Mathur R.  Effect of oral administration of forty-two indigeneous plant extracts on early and late pregnancy in albino rats.  Probe 1978;17(4):316-23.

265.  Nath D, Sethi N, Singh RK, Jain AK.  Commonly used Indian abortifacient plants with special reference to their teratologic effects in rats.  J Ethnopharmacol 1992;36(2):147-54.

266.   Schenkel B, Vorherr H.  Non-prescription drugs during pregnancy: Potential teratogenic and toxic effects upon embryo and fetus.  J Reprod Med 1974;12:27-45.

267.   Mahmoud I, Alkofahi A, Abdelaziz A.  Mutaginic and toxic activities of several species and some Jordanian medicinal plants.  Int J Pharmacog 1992;30(2):81-5.

268.  Yamamoto H, Mizutani T, Nomura H.  Studies on the mutagenicity of crude drug extracts. I.  Yakugaku Zasshi 1982;102(6):596-601.

269.  Brown JP, Dietrich PS.  Mutagenicity of anthraquinone and benzanthrone derivatives in the Salmanella/microsome test: activation of anthraquinone glycosides by enzymic extracts of rat cecal bacteria.  Mutat Res 1979;66(1)9-24.

270.   Westhendorf J, Marqurdt H, Poginsky B, Dominiak M, Schmidt J, Marquardt H.  Genotoxicity of naturally occurring hydroxyanthraquinoes.  Mutat Res 1990;240(1):1-12.

271.  Badria FA.  Is man helpless against cancer?  Enrivomental approach:  antimutagenic agents from Egyptian food and medicinal preparations.  Cancer Lett 1994;84(1):1-5.

272.  Inahara K, Nakasugi T.  Mutagen inhibitors containing aloe extracts.  Patent: Jpn Kokai Tokkyo Koho JP 07 53,397 [95 53,397] 1995;13pp.

273.  Nakasugi T. Komai K.  Antimutagen of Aloe plants.  Kinki Daigaku Nogakubu Kiyo 1994;27:47-54.

274.   Lee KH, Kang HG, Cho CH, Lee MJ, Lee JH, Kim CH.  Antimutagenic and antileukaemic activities of Aloe vera L.  Nat Prod Sci 2000;6(2):56-60.

275.   Lee KH, Kim JH, Lim DS, Kim CH.  Antileukamic and antimutagenic effects of di (2-ethylhexyl) phthalate isolated from Aloe vera Linn.  J Pharm Pharmacol 2000;52(5):593-8.

276.   Brasher WJ, Zimmermann ER, Collings CK.  The effects of prednisolone, indomethacin, and Aloe vera gel on tissue culture cells.  Oral Surg 1969;27:122-8.

277.  Yamaguchi I, Mega N, Sanada H.  Components of the gel of Aloe vera (L.) Burm. f.  Biosci Biotechnol Biochem 1993;57(8):1350-2.

278.  Belkin M, Fitzgerald DB.  Tumor-damaging capacity of plant material.  JNCI 1952;13:139-55.

279.  Grimaudo S Tolomeo M, Gancitano RA, D’Slessandro N, Aiello E.  Effects of highly purified anthraquinoid compounds form Aloe vera on sensitive and multidrug-resistant leukemia cells.  Oncol Rep 1997;4(2):341-3.

280.   Buttiner M, Bhakuni DS, Silva M.  Anticancer agents from Chilean plants: Cassia obtusa.  Rev Latinoam Quit 1973;4(1):8-14.

281.   Lee KH, Hong HS, Lee CH, Kim CH.  Induction of apoptosis in human leukaemic cell lines K562, HL60 and U937 by diethylhexylphthalate isolated from Aloe vera Linn.  J Pharm Pharmacol 2000;52(8):1037-41.

282.   Avila H, Rivero J, Herrera F, Fraile G.  Cytotoxicity of a low molecular weight fraction from Aloe vera (Aloe barbadensis Miller) gel.  Toxicon: Offcial J Inter Soc Toxicol 1997;35(9):1423-30.

283.   Paes-Leme AA, Motta ES, De Mattos JCP, Dantas FJS, Bezerra RJAC, Caldeira-de-Araujo A.  Assessment of Aloe vera (l.) Genotoxic potential on escherichia coli and plasmid DNA.  J Ethnopharmacol 2005;102:197-201.  
                284.  วีณา ศิลปอาชา.   ตำรายากลางบ้าน.   กรุงเทพฯ: โครงการสมุนไพรเพื่อการพึ่งตนเอง, 2529, หน้า18.

285.  โครงการสมุนไพรเพื่อการพึ่งตนเอง.   คู่มือว่านหางจระเข้สมุนไพรมหัศจรรย์จากธรรมชาติ.   กรุงเทพฯ: ภาพพิมพ์, 2527, หน้า 55.

286.    อาจินต์ ปัญจพรรค์.   เมืองไทย 16 ค่ำ.   กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์เจริญกิจ, 2517, หน้า 181